پی اچ دی پروپوزال
اپلای دکتری

پایان نامه ارشد مدیریت دولتی دانشگاه تهران

پژوهشی درباره‌ی پایان نامه‌های کارشناسی ارشد مدیریت دولتی از حیث موضوع و روش: مورد مطالعه دانشگاه تهران

در این صفحه ۱۸۴ پایان نامه‌ی کارشناسی ارشد رشته‌ی مدیریت دولتی دانشگاه تهران که در ساله‌ای ۱۳۷۷ تا ۱۳۸۶ دفاع شده‌اند، با استفاده از چارچوب کلیری (۱۹۹۲، ۲۰۰۰) مورد بررسی قرار گرفت و روندهای موضوعی و روش‌های مورد استفاده در آنها با روش تحلیل محتوا مطالعه شد. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که می‌توان برخی روندهای کلی را در موضوع‌های انتخاب شده و روش‌های به کار رفته در پایان نامه‌های کارشناسی ارشد مدیریت دولتی شناسایی کرد. نتایج نشان دهنده‌ی آن است که بیشتر پایان نامه‌ها بر سه حوزه‌ی اصلی منابع انسانی (۷۹ مورد)، رفتار سازمانی (۷۸ مورد) و تئوری و طراحی سازمان (۷۲ مورد) تمرکز داشته‌اند و حوزه‌ی موضوع‌های مرتبط با مدیریت دولتی و خط مشی گذاری چندان مورد توجه نبوده است. ضمن این که از لحاظ فنون آماری مورد استفاده برای تجزیه و تحلیل یافته‌ها، اکثر پایان نامه‌ها از فنون همبستگی (۱۳۲ مورد)، تحلیل واریانس (۷۲ مورد) یا آزمون تفاوت میانگین‌ها ۶۹ مورد استفاده کرده‌اند. از نظر ابزار گردآوری اطلاعات نیز اکثر پایان نامه‌ها ۱۷۴ مورد از ابزار پرسشنامه استفاده کرده‌اند، هر چند برخی از آنها از مصاحبه (۴۳ مورد)، مطالعه‌ی اسناد (۳۶ مورد) و مشاهده (۴ مورد) سود جسته‌اند.

مفاهیم کلیدی: مدیریت دولتی، روش شناسی، موضوع شناسی، پژوهش‌های دانشگاهی

مقدمه

از آن جا که اهمیت تحصیلات تکمیلی به لحاظ سو گیری آن به‌سوی تلفیق آموزش و پژوهش، برای تولید دانش است، در این دوره فرا گیرد انجام پایان نامه از اهم موضوع‌هایی است که باید مورد توجه قرار گیرد (نیلی، نصر و اکبری، ۱۳۸۶). در ضمن دوره‌ی تدوین پایان نامه فرصتی منحصر به فرد برای آموزش روش پژوهش و تولید دانش به دانشجویان محسوب می‌شود (را ولی و اسلاک، ۲۰۰۴). برابر ماده‌ی ۱۵ آیین نامه‌ی آموزشی کارشناسی ارشد ناپیوسته، پایان نامه آخرین بخش دوره است که طی آن دانشجو موظف می‌شود در یک زمینه‌ی مربوط به رشته‌ی تحصیلی خود زیر نظر استاد راهنما به تحقیق و تتبع بپردازد (نیلی و دیگران، ۱۳۸۶). بر این اساس، سالیانه صدها دانشجوی تحصیلات تکمیلی کشور، به تدوین پایان نامه‌های خود در حوزه‌های متفاوت رشته‌ی مدیریت (پایان نامه کارشناسی ارشد و دکتری مدیریت دولتی) می‌پردازند. این یکی از مهم‌ترین سرمایه‌های ملی است، ولی متأسفانه پژوهش‌های اندکی برای ارزیابی دستاورد آن انجام شده است. البته این امر منحصر به ایران نیست و می‌توان گفت در سطح جهان قابل بررسی است؛ با این حال تا کنون ارزیابی‌های اندکی به‌صورت نظام یافته در مورد ویژگی‌های پایان نامه‌های این رشته از دانش انجام پذیرفته است (چانگ و هسیه، ۱۹۹۷).

تردیدی نیست که مطالعه و بررسی تلاش‌های تحقیقاتی پیشین، به درک مناسب روندهای پژوهشی و مرزهای هر حوزه‌ی رشته از دانش منجر می‌گردد. هدف از تحقیق کنونی نیز، مطالعه و تشخیص روندهای روش شناسی و موضوع شناسی، در حوزه‌ی پایان نامه های مدیریت دولتی است. اهمیت این مسئله از آنجا ناشی می‌شود که مدیریت دولتی به‌عنوان یک رشته‌ی مورد مطالعه‌ی دانشگاهی مد نظر محققان، در حوزه‌های آکادمیک و عملیاتی قرار گرفته است. الزامات برساخته از این روند، داشتن پایگاه علمی معتبر و حل مسائل عمومی و دولتی در کشور است. در این راستا پایان نامه‌های دانشجویان در سطح کارشناسی ارشد و دکتری متحمل بار سنگینی همچون شناسایی مسائل عمومی، ایجاد راه‌هایی برای برون رفت از این مسائل، معرفی روش‌های نوین اداره‌ی دولت و حکومت به جامعه و نهایتاً نقش ارزیابی علمی سازمان‌ها و مؤسسات دولتی و غیردولتی است؛ اما متأسفانه ابهام در انجام این نقش توسط پایان نامه‌ها مشاهده می‌شود. آنها به‌جای بررسی و مسائل مطرح در حوزه‌ی اجرایی مدیریت دولتی، به سمت مباحث و طرح مسائلی می‌پردازند که در درجه‌ی نخست ممکن است در حوزه‌ی مطالعات مدیریت دولتی نباشد. همچنین این تحقیقات خاستگاهی غیر از مسائل درونی کشور ما دارد و عمدتاً به طرح مباحثی منجر می‌شود که شاید تنها اسمی از آن در محافل علمی و نه حوزه‌های عملیاتی، وجود دارد. از جمله پیامدهای این مسئله می‌توان به این مورد اشاره کرد که با وجود ارائه‌ی پایان نامه‌های بسیار زیاد در رشته‌ی مدیریت دولتی، مسائل و مشکلات کشور بعضاً بدون پاسخ باقی مانده است. گفتنی است که انتخاب موضوع و عنوان برای پایان نامه های کارشناسی ارشد و دکتری حائز اهمیت بسیاری است.

با توجه به این وضعیت سؤال اصلی تحقیق حاضر این است که آیا پایان نامه‌هایی که در رشته‌ی مدیریت دولتی در دانشگاه تهران (به‌عنوان یک دانشگاه مادر) ارائه می‌شوند شامل موضوع‌ها و مسائل عمومی و دولتی کشور هستند یا خیر؟ همچنین در تحقیق کنونی به این سؤال پاسخ داده می‌شود که پایان نامه‌هایی که توسط دانشجویان رشته‌ی مدیریت دولتی ارائه شده‌اند از حیث روش، شیوه‌ی تحلیل و ابزار گردآوری اطلاعات چه روندهایی را دنبال کرده‌اند؟ با توجه به تعداد روزافزون دانش‌پژوهان این رشته، پژوهش حاضر به مورد کاوی در دانشگاه تهران محدود شده است. در این تحقیق با استفاده از استراتژی تحلیل محتوا به پاسخگویی به سؤالات مطرح شده پرداخته شده است. مخاطبان این پژوهش دانشجویان تحصیلات تکمیلی، استادان راهنما و مشاور پایان نامه‌ها، اعضای شوراهای تصویب کننده و ناظر بر پایان نامه‌ها و همچنین واحدهای تحقیق و توسعه در سازمان‌های بخش عمومی هستند.

پیشینه‌ی تحقیق

نگارش پایان نامه مهم‌ترین بخش از زندگی دانشگاهی دانشجویان تحصیلات تکمیلی است (براوز، ۲۰۰۰). پایان نامه، نوشته‌ی مفصلی است که به‌وسیله‌ی یک دانشجو، جهت دریافت مدرک کارشناسی ارشد به نگارش در می‌آید. در اغلب موارد، تدوین پایان نامه‌ی کارشناسی ارشد، اولین فعالیت پژوهشی مستقل و مدون دانشجوی تحصیلات تکمیلی به‌حساب می‌آید که می‌تواند برای وی تجارب متعددی را به همراه داشته باشد (نیلی و دیگران، ۱۳۸۶). تدوین پایان نامه مجالی برای یادگیری در محیط واقعی است؛ از این رو می‌توان هر پایان نامه را انعکاس دهنده‌ی بخشی از فرهنگ فکری و دانشگاهی یک جامعه فرض کرد. ضمن این که پایان نامه نشان دهنده‌ی توانایی‌های یادگیری، مهارت‌های فنی و بهبود قدرت نگارش و تحلیل هر دانشجو است. انتشار هر پایان نامه در محافل علمی معتبر، ممکن است اعتبار علمی استاد راهنما را در بین استادان دیگر ارتقا دهد و مهم‌تر از همه آن که پایان نامه‌ها بر روند انتقال دانش در هر رشته‌ی علمی و زمینه‌های دیگر مرتبط با آن تأثیر می‌گذارند (ایزاک، کوینلان و واکر، ۱۹۹۲). از این رو می‌توان فرض کرد در نگارش پایان نامه‌های کارشناسی ارشد، به طور وسیعی از مهارت ها و دانش دانشجویان و استادان استفاده می‌شود (را ولی و اسلاک، ۲۰۰۴) زیرا پایان نامه، نتیجه‌ی مهم همکاری استاد و دانشجوست. در طول دوره‌ی پایان نامه نویسی و انجام پایان نامه، دانشجویان از توانایی‌ها و استعدادهای خود آگاه می‌شوند و استادان در این مهم و همچنین در تشخیص جنبه‌های قابل ملاحظه‌ی رشته به ایشان کمک می‌کنند (دفت، گریفین و پیتس، ۱۹۸۷). این ارتباط به ایجاد فرصت هایی برای مبادله و آموزش در فضای فنی و کسب مهارت های مورد نیاز برای موفقیت در مسیر شغلی آنان در رشتهی مدیریت می انجامد (کاکمار، دومکه دامونته، وال و ماهونی، ۲۰۰۲).

حوزه‌ی مدیریت دولتی به‌عنوان یک مفهوم بین رشته ای از جایگاه مهمی در عرصه ی اجرایی جامعه برخوردار است. تصمیم گیری و خط مشی گذاری در سازمان‌های دولتی بر تمامی حوزه‌های دیگر جامعه تأثیر می گذارد؛ اما با این وجود به نظر می رسد این حوزه در بخش آکادمیک به خوبی پیشرفت نکرده است و چشم انداز علمی رشته‌ی مدیریت دولتی منطبق با نیازهای جامعه و بخش اجرایی نیست. برای مثال گزارش انجمن ملی مدارس مدیریت دولتی (NASPAA) در زمینهی وضعیت تحقیقات پایان نامه‌های مدیریت دولتی، این نکته را آشکار ساخته است که در تحقیقات مدیریت دولتی، جریان های توسعه ی دانش بسیار اندک و ضعیف هستند و این تحقیقات نسبت به تحقیقات مشابه در حوزه‌های علمی دیگر، کمتر موجب توسعه ی دانش شده‌اند (کلیری، ۱۹۹۲). آدامز و وایت (۱۹۹۴) در پژوهش خود دریافتند پژوهشگران رشته‌ی مدیریت دولتی و حوزه‌های مرتبط با آن، استانداردهای نامتجانسی را در مورد تحقیقات پایان نامه ای مد نظر دارند. مرور پژوهش‌های پیشین نیز نشان میدهد کیفیت بسیاری از پایان نامه‌های رشته‌ی مدیریت دولتی از نظر چارچوب های تئوریک، طرح پژوهش و همچنین اهمیت آن، مورد تردید است (کلیری، ۲۰۰۰).

کلیری (۲۰۰۰) یکی از مهم‌ترین پژوهش‌های انجام گرفته در زمینهی پایان نامه‌های مدیریت دولتی است. وی به بررسی رساله های دوره‌ی دکتری دانشگاه های امریکا پرداخت و چارچوب مناسبی را برای مقایسه بر مبنای موضوع شناسی و روش شناسی پایان نامه‌ها ارائه داد. در امتداد پژوهشهای مشابهی در ساله‌ای ۱۹۸۱ و ۱۹۹۱، امکان نوعی مطالعه‌ی تطبیقی در طی زمان برای مقایسه فراهم آمده است. در این مجموعه ی پژوهشها، شش معیار یا ضابطه ی کلی مورد استفاده قرار گرفته اند که در قالب پرسش های زیر قابل طرحند:

  • آیا انجام پایان نامه‌ یک هدف مشخص پژوهشی را دنبال می کند؟
  • آیا طرح تحقیق مشخصی برای پایان نامه مورد استفاده قرار گرفته است؟
  • آیا پژوهش یک تئوری موجود را آزمون می کند؟
  • آیا پژوهش با نتیجه گیری علی به پایان می رسد؟
  • آیا عنوان پژوهش از موضوع‌های مطرح در مدیریت دولتی است؟
  • آیا پژوهش پرسشی نو را مطرح می کند؟ (کلیری، ۲۰۰۰)

در پاسخ به پرسش نخست یا مشخص بودن هدف پژوهش، از سال ۱۹۸۱ تا ۱۹۹۸، نوعی روال رو به بهبود مشاهده شده است. در رابطه با روایی روش شناسی یا وجود طرح تحقیق نیز از سال ۱۹۸۱ تا ۱۹۹۸ روال رو به رشدی مشاهده می‌شود. در ارتباط با تئوری آزمایی نیز، رشد فزاینده ای از سال ۱۹۸۱ تا ۱۹۹۱ وجود داشته، ولی این روند در سال ۱۹۹۸ کاهش یافته است. درباره‌ی معیار چهارم یا مطالعه درباره‌ی نوعی رابطه ی على، مشاهده می‌شود در طی سه دوره، تغییرات بسیار زیادی نسبت به دوره‌ی پیشین وجود داشته است؛ یعنی روند کلی پایان نامه‌ها به‌سوی افزایش تبیین علی پدیده ها است. درباره‌ی معیار پنجم با استفاده از عناوین مرتبط نیز در پژوهش دوره‌ی دوم نسبت به دوره‌ی اول کاهش و در پژوهش دوره‌ی سوم (۱۹۹۸) نسبت به دوره‌ی دوم نوعی بهبود مشاهده می‌شود. درباره‌ی معیار ششم می‌توان گفت در سال ۱۹۸۱ درصد اندکی، شرایط این معیار را احصا نمودهاند، ولی با جهشی قابل توجه در سال ۱۹۹۱ وضعیت بهبود، اما در سال ۱۹۹۸ این روند اندکی کاهش یافته است (کلیری، ۲۰۰۰).

با توجه به پیشینه‌ی تحقیق بررسی شده چارچوب نظری تحقیق کنونی شامل طرح تحقیق پایان نامه‌ها ابزارها و شیوه ها و عنوان تحقیق برگرفته از دو مقاله ی کلیری در سال های ۱۹۹۲ و ۲۰۰۰، سطح تجزیه و تحلیل پایان نامه‌ها برگرفته از مطالعه‌ی کلاین، دانسرو و هال (۱۹۹۴) و کلاین و کوزلوسکی (۲۰۰۰) و فنون آماری مورد استفاده نیز برگرفته از تحقیقات بالوگلو و آسانت (۱۹۹۹)، گرازر و استیف (۱۹۸۷) و رید و اندرک (۱۹۸۹) میباشد. با توجه به این چارچوب، پژوهش کنونی با این هدف انجام می‌شود که روند موضوع شناسی و روش شناسی در پایان نامه‌های کارشناسی ارشد مدیریت دولتی دانشگاه تهران را با استفاده از روش تحلیل محتوا مورد بررسی قرار دهد.

جدول ۱- چارچوب نظری تحقیق

ردیفویژگی مورد نظر در پایان نامه‌هادامنه (ابعاد)
۱موضوع پایان نامه (کلیری، ۲۰۰۰)تئوری و طراحی سازمان

مدیریت منابع انسانی

مدیریت رفتار سازمانی

سازمان و مدیریت دولتی

سایر موضوعها

۲فنون آماری مورد استفاده برای تجزیه و تحلیل داده ها (بالو گلو و آسانت، ۱۹۹۹)همبستگی

تحلیل واریانس

آزمون تفاوت میانگینها

تحلیل رگرسیون و سری های زمانی

آزمون نسبتها (دوجمله ای)

توصیفی/ ابتدایی

تحلیل عاملی مدل سازی معادلات ساختاری (SEM)

تحلیل محتوا و روش‌های کیفی

روش‌های ناپارامتریک

تحلیل کوواریانس

روش‌های پژوهش عملیاتی

تحلیل مارکوف

۳شیوه‌ی گردآوری اطلاعات (بالوگلو و آسانت، ۱۹۹۹؛ رید و اندرک، ۱۹۸۹)پیمایش و مطالعات میدانی

اطلاعات و مستندات بایگانی شده

پیمایش تلفنی

۴روش نمونه گیری (رید و اندرک، ۱۹۸۹)تصادفی

غیرتصادفی

۵ابزارهای گردآوری اطلاعات (بالو گلو و آسانت، ۱۹۹۹؛ گرازر و استیف، ۱۹۸۷)پرسشنامه

مصاحبه

مطالعه‌ی استاد

مشاهده

۶سطح تجزیه و تحلیل (کلاین و همکاران، ۱۹۹۴؛ کلاین و کوزلوسکی،۲۰۰۰)فردی

گروهی و واحدی

سازمانی

جمعیت های سازمانی

ملی

روش تحقیق

در تحقیق کنونی روشها و موضوع‌های ۱۸۴ پایان نامه‌ی کارشناسی ارشد رشته‌ی مدیریت دولتی دانشگاه تهران در ساله‌ای ۱۳۷۷ تا ۱۳۸۶ مورد بررسی قرار گرفت. گردآوری اطلاعات، طی دو مرحله ی اصلی انجام گرفت؛ در ابتدا، کل پایان نامه‌های رشته‌ی مدیریت دولتی موجود در کتابخانهی دانشکده مدیریت دانشگاه تهران از سال ۱۳۷۷ تا ۱۳۸۶ مورد بررسی قرار گرفت و معیارهای مورد نظر پژوهشگران بر اساس آنها دسته بندی شد. در این مرحله پایان نامه‌ها پس از شناسایی و انتخاب بر اساس شمارهی رده بندی کتابخانه، کدگذاری و بر مبنای موضوع‌ها و روش‌های مورد استفاده دسته بندی شد. معیار دسته بندی روش‌های تحقیق و موضوع‌های پایان نامه‌ها، از طریق منابع متنوعی به دست آمد و با شرایط خاص تحقیق کنونی انطباق داده شد (بالو گلو و آسانت، ۱۹۹۹؛ کلیری، ۱۹۹۲، ۲۰۰۰). دسته بندی فنون آماری به کار رفته در پایان نامه‌ها نیز با در نظر گرفتن فنون عمدهی آماری متداول در علوم اجتماعی حاصل شد. البته این دسته بندی در تحقیقات مشابه قبلی مورد استفاده قرار گرفته بود (آدامز و وایت، ۱۹۹۴؛ گرازر و استیف، ۱۹۸۷؛ رید و اندرک، ۱۹۸۹). در مرحله ی دوم، پژوهشگران با تهیه ی کاربرگی، برای گردآوری اطلاعات، اقدام به تحلیل محتوای پایان نامه‌های مذکور نمودند. عمده ترین گزاره های مورد بررسی در پایان نامه – ها عبارتند از موضوع، فنون آماری مورد استفاده، شیوه‌ی گردآوری اطلاعات، اندازهی نمونه – ها، روش‌های نمونه گیری، ابزارهای گردآوری اطلاعات و سطح تجزیه و تحلیل در آنها.

یافته‌های پژوهش

در جریان پژوهش از نوعی جدول بندی تقاطعی داده ها برای تحلیل یافته ها بر مبنای موضوع، روش و سال دفاع از پایان نامه استفاده شد. ابتدا یافته‌های مربوط به موضوع‌های پایان نامه‌ها در جداول ۲ و ۳ ارائه شد. سپس فنون آماری مورد استفاده در پایان نامه‌ها در جدول ۴ دسته بندی شد. سایر یافته‌های مربوط به شیوه‌ی گردآوری اطلاعات، اندازهی نمونه، روش نمونه گیری، ابزارهای گردآوری اطلاعات و سطح تجزیه و تحلیل پایان نامه‌ها نیز در جداول ۵ و ۶ ارائه گردید.

موضوع شناسی پایان نامه‌ها: انتخاب موضوع مرحلهی بسیار مهمی در ارتباط بین دانشجویان کارشناسی ارشد و استادان است. این مهم مبنای کار پژوهش و نگارش پایان نامه است. چنانچه موضوع انتخاب شده مورد علاقه ی دانشجو نباشد، به سختی جنبه‌های متفاوت آن مورد بررسی عمیق و تأمل وی قرار خواهد گرفت (شپارد، نایار و سامر، ۲۰۰۰). نتایج پژوهش ها نشان دهنده‌ی آن است که تعریف و مشخص کردن موضوع پایان نامه در رشته‌ی مدیریت دولتی، نسبت به سایر رشته ها دشوارتر است (ایزاک و دیگران، ۱۹۹۲). برخی معتقدند استادان باید موضوع را به دانشجویان پیشنهاد دهند. در حالی که معمولا دانشجویان در زمان انتخاب موضوع پایان نامه، به نقشها و رتبه های دانشگاهی استادان، موقعیت اجتماعی آنان، شبکه های قدرت تشکیل شده توسط آنان و مهارت‌های آموزشی ایشان توجه دارند (کاکمار و دیگران، ۲۰۰۲).

به هر حال یافته‌های حاصل از بررسی ۱۸۴ پایان نامه‌ی رشته‌ی مدیریت دولتی نشان میدهد موضوع پایان نامه‌های بررسی شده را می‌توان به پنج دسته ی کلی طبقه بندی کرد. این دسته ها عبارتند از تئوری و طراحی سازمان، منابع انسانی، رفتار سازمانی، مدیریت دولتی و سازمان‌های دولتی و دسته ای با عنوان سایر موضوع‌ها. یافته‌های جدول ۲ نشان میدهد حدود ۹۰ درصد از پایان نامه‌های کارشناسی ارشد رشته‌ی مدیریت دولتی به بررسی موضوع‌هایی در سه حوزه‌ی منابع انسانی (۷۹ مورد)، رفتار سازمانی (۷۸ مورد) و تئوری و طراحی سازمان (۷۲ مورد) پرداخته اند. پنج درصد از پایان نامه‌ها نیز به موضوع‌هایی در حوزه‌ی سازمان‌های دولتی و مدیریت دولتی (۱۳ مورد) پرداخته اند. ضمن این که حدود چهار درصد از موضوع‌های پایان نامه‌های مدیریت دولتی نیز (۱۰ مورد) به بررسی موضوع‌هایی پرداخته اند که خارج از چهار حوزه‌ی اصلی قرار دارد و ارتباط چندانی با مباحث مطروحه در نظریه ی سازمان و مدیریت دولتی ندارد.

جدول ۲- موضوع شناسی پایان نامه‌ها در حوزه‌های پنج گانه ی تحقیق

١. تئوری و طراحی سازمان (۷۲)

۱ – ۱. ساختار سازمانی (۲۴)

۱-۲ تصمیم گیری (۵)

۱-۳ سیستم اطلاعاتی مدیریت (۷)

۱-۴ بهبود و تحول سازمانی (۵)

۱-۵ پویایی سازمانی (۳)

۱-۶ نظارت و کنترل (۱)

۱-۷ مدیریت و برنامه ریزی استراتژیک (۴)

۱-۸ فرهنگ سازمانی (۱۸)

۱-۹ نظریه های سازمان و مدیریت (۱)

۱-۱۰ منابع مالی سازمان و سرمایهی مادی (۴)

 

 

٣. مدیریت رفتار سازمانی (۷۸)

۳-۱ سبک رهبری و مهارت های مدیریتی (۱۲)

۳-۲ انگیزش (۸)

۲-۳ رضایت شغلی (۵)

۳-۴ فشار روانی (۲)

۳-۵ رفتار سیاسی و تعارض (۲)

۳-۶ ارتباطات درون سازمانی (۶)

۳-۷ اثربخشی (۷)

۳-۸ تعهد سازمانی و وجدان کاری (۵)

۳-۹ مدیریت مشارکتی و نظام پیشنهادها (۱۵)

۳-۱۰ نیازهای سلسله مراتبی (۳)

۳-۱۱ خلاقیت و نوآوری (۶)

۳-۱۲ رفتار شهروندی سازمانی (۵)

۳-۱۳ عدالت در سازمان (۲)

۲٫ مدیریت منابع انسانی (۷۹)

۲-۱ برنامه ریزی و استراتژی توسعه ی منابع انسانی (۶)

۲-۲ عملکرد اعضای سازمان (۷)

۲-۳ جذب و نگهداری (۳)

۲-۴ انتخاب و انتصاب (۱)

۲-۵ آموزش (۶)

۲-۶ ارزشیابی عملکرد (۸)

۲-۷ ارتقا و انتقال (۴)

۴٫ سازمان و مدیریت دولتی (۱۳)

۴-۱ بودجه و مالیاتها (۴)

۴-۲ خصوصی سازی (۱)

۴-۳ پاسخگویی و مسئولیت اجتماعی (۱)

۴-۴ رضایت کاربران نهایی خدمات دولتی (۲)

۴-۵ حکومت الکترونیک (۲)

۴-۶ عتماد عمومی (۱)

۴-۷ خط مشی گذاری عمومی (۱)

۴-۸ حمل و نقل (۱)

۲-۸ مشارکت و مدیریت زنان (۳)

۲-۹ ارزشیابی و طبقه بندی مشاغل (۲)

۲-۱۰ ساختار منابع انسانی (۲)

۲-۱۱ کارآیی و بهره وری منابع انسانی (۲۶)

۲-۱۲ توانمندسازی کارکنان (۴)

۲-۱۳ پژوهش و توسعه (۲)

۲-۱۴ یادگیری سازمانی (۲)

۲-۱۵ انضباط سازمانی (۱)

۲-۱۶ نظام پیشنهادها (۱)

۲-۱۷ سرمایه‌های غیرمادی سازمان (۱)

۵٫ سایر موضوعها (۱۰)

۵-۱ افت تحصیلی دانش آموزان (۲)

۵-۲ اقتصاد روستایی (۳)

۵-۳ اقتصاد بانکی و قرضه ی عمومی (۲)

۵-۴ کیفیت خدمات (۲)

۵-۵ بازاریابی (۱)

توضیح: برخی از پایان نامه‌ها بیشتر از یک موضوع را مورد بررسی قرار داده اند.

جدول ۳ روند موضوع شناسی پایان نامه‌های مورد بررسی را نشان می دهد. در این جدول مشاهده می‌شود، دسته های موضوعی منابع انسانی، رفتار سازمانی و تئوری و طراحی سازمان در دوره های گوناگون از بیشترین اقبال برخوردار بوده اند. این مهم در مطالعات قبلی در سایر کشورها نیز مورد تأکید بوده است (کلیری، ۱۹۹۲). البته روند انتخاب موضوع در سال های ۱۳۷۷ تا ۱۳۸۶ نشان می دهد علاقه به مطالعه در حوزه‌ی تئوری و طراحی سازمان در پایان – نامه‌های مدیریت دولتی کاهش یافته است. ولی منابع انسانی و رفتار سازمانی هنوز مورد توجهند و موضوع‌های مرتبط با آنها در روندی تکراری در پایان نامه‌ها مورد مطالعه قرار می گیرد (استوک و براودوس، ۲۰۰۶). این روند نیز تا حدودی تابع روندهای جهانی است. البته توجه به موضوع‌هایی در حوزه‌ی سازمان‌های دولتی اندکی افزایش یافته است (سه پایان نامه در سال ۱۳۸۶)، اما هنوز از نسبت قابل توجهی برخوردار نیست. پژوهشهای قبلی نیز نشان میدهد تعداد کمی از پایان نامه‌های نوشته شده در سال ۱۹۹۸ درباره‌ی عناوینی هستند که برای حوزه‌ی مدیریت دولتی مهم تلقی می‌شوند (کلیری، ۱۹۹۲).

فنون آماری مورد استفاده در پایان نامه‌ها: تحقیقات قبلی نشان میدهد که از نظر نوع تحقیق، پایان نامه‌های بسیار اندکی (در حدود ۵ درصد) در رشته‌ی مدیریت دولتی به تحقیقات تئوریک پرداخته اند و ۸۴ درصد از آنها به تحقیقات تجربی، دو درصد به تحقیقات تاریخی و یک درصد به پژوهش‌هایی از نوع تحقیق در عملیات پرداخته اند (آدامز و وایت، ۱۹۹۴).

جدول ۳- روند موضوع شناسی پایان نامه‌ها در ساله‌ای ۱۳۷۷ تا ۱۳۸۶

حوزهسال دفاع از پایان نامه

 

مجموع سطر
۷۷ ۷۸ ۷۹ ۸۰ ۸۱ ۸۲ ۸۳ ۸۴ ۸۵ ۸۶
منابع انسانی۹۴۱۷۱۱۷۶۳۷۸۷۷۹
رفتار سازمانی۹۸۱۲۴۱۲۵۹۱۰۴۵۷۸
تئوری و طراحی سازمان۱۴۵۷۵۱۱۴۶۱۲۵۳۷۲
سازمان و مدیریت دولتی۱۲۳۱۱۲۳۱۳
سایر موضوعها۱۲۳۱۱۱۱۱۰
مجموع ستون۳۴۲۱۴۲۲۱۳۱۱۵۱۹۳۱۱۹۱۹۲۵۲

توضیح: برخی از پایان نامه‌ها بیشتر از یک موضوع را مورد بررسی قرار داده اند.

جدول ۴- فنون آماری مورد استفاده ی پایان نامه‌ها در ساله‌ای ۱۳۷۷ تا ۱۳۸۶

توضیح: برخی از پایان نامه‌ها از بیشتر از یک فن آماری استفاده کرده‌اند.

همچنان که در جدول فوق ملاحظه می‌شود، حدود ۸۵ درصد از پایان نامه‌های مورد بررسی در رشته‌ی مدیریت دولتی، از یکی از فنون همبستگی (۱۳۲ مورد)، تحلیل واریانس (۷۲ مورد) یا آزمون تفاوت میانگینها ۶۹ مورد استفاده کرده‌اند. این امر نشان میدهد که تنوع در استفاده از فنون آماری در پایان نامه‌های رشته‌ی مدیریت دولتی بسیار پایین است. علاوه بر این، استفاده از فنون کمی پیشرفته تر یا فنون تجزیه و تحلیل کیفی بسیار اندک مورد استقبال بوده است. البته روندهای موجود تا حدودی این مسئله را تأیید می‌کنند که در ساله‌ای اخیر، تغییراتی در تمایل به نوعی فنون آماری مورد استفاده در پایان نامه‌ها رخ داده است. به طوری که نسبت استفاده از سه فن یادشده در سه سال پایانی تحقیق کنونی (۱۳۸۴ تا ۱۳۸۶) به حدود ۷۴ درصد کاهش یافته است. ایجاد تنوع در فنون آماری مورد استفاده را میتوان نشانهی تمایل به غنی تر شدن تجزیه و تحلیل های انجام گرفته بر روی پایان نامه‌ها تلقی کرد.

شیوه‌ی گردآوری اطلاعات، اندازهی نمونه و روش نمونه گیری پایان نامه‌ها: از لحاظ شیوه‌ی گردآوری اطلاعات، تعداد ۱۷۷ پایان نامه از شیوه‌ی پیمایش فردی و مطالعات میدانی برای گردآوری اطلاعات استفاده کرده‌اند. ۴ پایان نامه از اطلاعات آرشیوی استفاده نموده اند و ۳ پایان نامه نیز از روش پیمایش تلفنی بهره برده اند. از نظر اندازه ی نمونه، تعداد ۱۶۱ پایان نامه دارای اندازه ی نمونه ی مشخص هستند. بین پایان نامه‌های بررسی شده هشت پایان نامه فاقد اندازهی نمونه و اندازه ی نمونه ی ۱۵ پایان نامه نیز نامشخص است. حداقل اندازهی نمونه ی پایان نامه‌های کارشناسی ارشد مورد بررسی برابر با ۱۵ و حداکثر انداز می نمونه برابر با ۵۰۰ بوده است. میانگین، میانه و نمای اندازه ی نمونه ی پایان نامه‌های بررسی شده به ترتیب عبارتند از: ۱۲۹، ۱۰۰ و ۹۰. از نظر روش نمونه گیری ۱۶۷ پایان نامه از شیوه ی نمونه گیری تصادفی و پنج پایان نامه نیز از شیوه‌ی نمونه گیری غیرتصادفی استفاده کرده‌اند. ۱۰ پایان نامه از بین پایان نامه‌های کارشناسی ارشد مدیریت دولتی، فاقد روش نمونه گیری و شیوه ی نمونه گیری در پایان نامه نیز نامشخص است.

ابزارهای گردآوری اطلاعات پایان نامه‌ها: به طور تاریخی روال حاکم بر تحقیقات علوم اجتماعی مورد توجه پژوهشگران مدیریت دولتی قرار گرفته است. این روال، در امتداد سنت فلسفی پوزیتیویسم شکل گرفت و مشخصه ی آن داشتن فرضیه و آزمون تئوری، کنترل آزمایشی و اعتماد به آمار توصیفی و استنباطی برای رفع نقض از ضعف اعتبار استقرای ناقص در این روشهاست. در این سنت فلسفی، از این طرز تلقی حمایت می‌شود که این روال بهترین رویکرد برای نظریه پردازی است (آدامز و وایت، ۱۹۹۴). در این رویکرد، بیش از حد به نمونه گیری و جمع آوری اطلاعات به پرسشنامه اعتماد می‌شود. در جدول ۵ ملاحظه می‌شود که حدود ۶۸ درصد پایان نامه‌ها از ابزار پرسشنامه (۱۷۴ مورد) برای گردآوری اطلاعات استفاده کرده‌اند. از «مصاحبه» در حدود ۱۷ درصد (۴۳ مورد)، «مطالعهی اسناد و مدارک» در حدود ۱۴ درصد (۳۶ مورد) و «مشاهده» حدود دو درصد (۴ مورد) برای گردآوری اطلاعات تحقیق استفاده شده است. در روند استفاده از پرسشنامه طی سال های مورد بررسی (۱۳۷۷ تا ۱۳۸۶)، نوعی ثبات نسبی مشاهده می‌شود. ولی استفاده از سایر ابزارهای گردآوری اطلاعات، در طی ده سال مورد بررسی، نوعی روند نزولی مشاهده می‌شود. این امر مؤید این فرضیه است که ابزار پرسشنامه هم اکنون به مثابه ابزار اصلی گردآوری اطلاعات در پایان نامه‌های کارشناسی ارشد رشته‌ی مدیریت دولتی در کانون توجه و مورد اعتماد پژوهشگران است.

جدول ۵- ابزارهای گردآوری اطلاعات پایان نامه‌ها در ساله‌ای ۱۳۷۷ تا ۱۳۸۶

ابزار گردآوری اطلاعاتسال دفاع از پایان نامهمجموع سطر
 ۷۷ ۷۸ ۷۹ ۸۰ ۸۱ ۸۲ ۸۳ ۸۴ ۸۵ ۸۶
پرسشنامه۲۳۱۵۳۲۱۵۲۲۱۱۱۱۲۰۱۱۱۴۱۷۴
مصاحبه۵۴۱۱۵۸۲۴۲۱۱۴۳
مطالعه‌ی اسناد۷۴۳۶۹۱۱۴۱۳۶
مشاهده۱۱۲۴
مجموع ستون۳۶۲۴۴۶۲۸۳۹۱۴۱۵۲۳۱۶۱۶۲۵۷

توضیح: برخی از پایان نامه‌ها از بیشتر از یک ابزار برای گردآوری اطلاعات استفاده کرده‌اند.

سطح تجزیه و تحلیل پایان نامه‌ها: تبیین و تفسیر در رشته های علوم انسانی تا حد زیادی وابسته به سطح تجزیه و تحلیل نظریه پرداز است و یکی از مراحل اساسی در بررسی و نقد هر نظریه، تشخیص سطح تجزیه و تحلیل آن است. نظریه ها باید به توصیف دقیق سطوحی بپردازند که در آنها تعمیم امکان پذیر است. عدم توانایی در تعیین سطح یا سطوحی که یک نظریه در آن به کار رفته است، موجب بی دقتی در تبیین نظریه و سردرگمی در هنگام جمعآوری و تحلیل داده ها برای آزمون آن خواهد شد (کلاین و دیگران، ۱۹۹۴). این مهم باید در تحقیقات سازمان و مدیریت نیز مد نظر قرار گیرد. سازمان‌ها سیستم هایی چندسطحی هستند و محققان باید به این مهم توجه نمایند (کلاین و کوزلوسکی، ۲۰۰۰): ولی علی رغم انتظاراتی که از نظریه پردازان و محققان سازمان برای دقت عمل در تشخیص سطح تحلیل وجود دارد، گاهی پژوهشهای مدیریتی موجب افزایش سردرگمی و ابهام در ادبیات سازمانی می‌شوند.

یافته‌های این پژوهش نشان میدهد که بیشتر پایان نامه‌های رشته‌ی مدیریت دولتی در سطوح تجزیه و تحلیل سازمانی (۱۲۳ مورد) و فردی (۷۳ مورد) تدوین شده‌اند. (جدول ۶). همان طور که ملاحظه می‌شود، اکثر پایان نامه‌ها (بیش از ۹۱ درصد) موضوع‌ها و مسائلی را در سطوح رفتار فردی (۷۳ مورد) و سازمانی ۱۲۳ مورد بررسی کرده‌اند. البته این روند در ساله‌ای ۱۳۷۷ تا ۱۳۸۶ ثابت نبوده است و سهم نسبی سطح تحلیل سازمانی در این سالها کاهش یافته است؛ یعنی تأکید بر تجزیه و تحلیل در سطح رفتار فردی روند افزایشی را نشان میدهد. علاوه بر این، یافته‌های جدول ۶ نشان میدهد که تجزیه و تحلیل در سطوح گروه، صنعت، جمعیت سازمانی و کشور به تدریج به سمت صفر میل کرده است.

جدول ۶- سطح تجزیه و تحلیل پایان نامه‌ها در ساله‌ای ۱۳۷۷ تا ۱۳۸۶

سطح تجزیه و تحلیلسال دفاع از پایان نامهمجموع

سطر

 ۷۷ ۷۸ ۷۹ ۸۰ ۸۱ ۸۲ ۸۳ ۸۴ ۸۵ ۸۶
فردی۷۵۱۱۳۹۷۵۱۲۴۱۰۷۳
گروهی و واحدی۲۳۱۱۱۸
سازمانی۱۹۱۳۲۷۱۳۱۸۲۸۹۹۵۱۲۳
صنعتها۱۱۱۱۲۶
جمعیت های سازمانی۱۱
کشورها۱۱۱۱۴
مجموع ستون۲۷۲۰۴۱۲۱۳۰۱۲۱۳۲۱۱۴۱۶۲۱۵

توضیح: برخی از پایان نامه‌ها در بیشتر از یک سطح تجزیه و تحلیل آماری (SPSSLISRELMINITAB) انجام گرفته اند

نتیجه گیری

معمولا دانشجویان به هنگام تدوین پایان نامه، برای اولین بار با فرضیه سازی و آزمون نظریه آشنا می‌شوند و مهارت‌های آموزشی و تحقیقاتی خود را توسعه میدهند. بدین ترتیب دانشجویان با راهنمایی استادان خود تلاش می‌کنند تا به دانش حوزه‌ی علمی خود بیفزایند. مهم‌ترین مهارت هایی که دانشجویان در فراگیرد نگارش پایان نامه کسب می‌کنند پرورش تفکر انتقادی، افزایش مهارت های نظریه پردازی و یادگیری روش شناسی تحقیق در عرصه ی عمل است (کاکمار و دیگران، ۲۰۰۲). نتایج این تحقیق نشان داد که بیشتر پایان نامه‌های مدیریت دولتی به بررسی موضوع‌هایی در حوزه‌های منابع انسانی، رفتار سازمانی و تئوری و طراحی سازمان پرداخته اند و به موضوع‌ها و پرسش های اساسی رشته‌ی مدیریت دولتی توجه بسیار اندکی شده است. متأسفانه شواهد قابل اتکایی دال بر افزایش توجه به مسائل خاص رشته‌ی مدیریت دولتی مشاهده نمی‌شود. این وضعیت متضمن هشداری جدی برای سیاستگذاران توسعه ی دانش مدیریت دولتی و اداره ی دولت و حکومت است. بررسی موضوع‌های پایان نامه‌های رشته‌ی مدیریت دولتی حاکی از آن است که هیچ یک از این پایان نامه‌ها با برنامه‌ی معین و خط مشی تعریف شده ای تدوین نشده‌اند. بی برنامگی دانشکده – ها موجب می‌شود بسیاری از موضوع‌های مهم، به طور کامل از نگاه محققان پنهان بمانند.

هر چند در بیشتر پایان نامه‌های رشته‌ی مدیریت دولتی از یکی از فنون سه گانه ی همبستگی، تحلیل واریانس یا آزمون تفاوت میانگینها برای تجزیه و تحلیل اطلاعات استفاده شده است، کاهش استفاده از این روش ها در ساله‌ای اخیر، نوید بخش هموار شدن تدریجی راه برای استفاده از فنون آماری پیشرفته تر و مناسب تر است. علاوه بر این، نتایج نشان می دهند که استفاده از ابزار پرسش نامه همچنان متداول است و نسبت استفاده از آن در سال های مورد بررسی به طور مداوم افزایش نسبی داشته است. اکثر پایان نامه‌ها در یکی از سطوح رفتار فردی یا سازمانی به پژوهش و مطالعه پرداخته اند. بدین ترتیب تجزیه و تحلیل در سطوح کلان تر مرتبط با موضوع‌های کلان مدیریت دولتی و خط مشی گذاری، به سمت صفر میل کرده است. رفع این مسئله و توجه به سطوح تحلیل کلانتر، نیازمند کوششی بسیار جدی از سوی کسانی است که در فراگیرد نگارش پایان نامه‌ها دست دارند.

روال زندگی و پیروی از موضوع‌ها و روش‌های پیشین نیز، از نوعی روحیه ی محافظه کاری در پژوهش حکایت می کند. چنین روحیه ای، مشوق تکرار پژوهش‌های قبلی با داده های جدید و بازپردازی طرح های پژوهشی اجرا شده است. بدین ترتیب در پایان نامه‌های دانشجویان موضوع‌های مرتبط با مدیریت دولتی و حل مسائل عمومی مهجور مانده است. شاید بتوان ادعا کرد که مهم‌ترین معیار برای تناسب موضوع پایان نامه با رشته‌ی مدیریت دولتی، اهتمام آن به شناسایی و حل یک مسئله عمومی باشد. موضوع‌های پژوهش‌های مدیریتی باید به گونه ای هدایت شوند که به حل مسائل مدیریتی جامعه کمک نمایند. این پژوهشها باید بتوانند مسائل عمومی را احصا کرده، به کاهش مشکلات آن بینجامند. حکومت نیز یکی از مهم‌ترین ذی نفعان این رشته‌ی علمی است و جامعه ی علمی مدیریت دولتی باید بتواند پاسخگوی مشکلات حکومت باشد و به کاهش مسائل اداری سازمان‌های وابسته به آنها کمک نماید. ضمن این که جامعه ی علمی مدیریت دولتی نیز یکی از مهم‌ترین ذینفعان پژوهشهای این رشته است؛ از این رو باید تلاش شود تا با هدایت بهتر استعدادهای پژوهشی، به ارتقای سطح دانش بنیادی این جامعه علمی کمک شود. اگر پژوهشهای مدیریتی نتوانند پاسخگوی نیازهای این سه حوزه باشند، هزینه کردن بودجهی عمومی توجیهی نخواهند داشت. در این صورت احتمالا از پژوهش‌های صوری و فانتزی کم هزینه و فاقد تأثیر بر حل مسائل جامعه یا حکومت و فاقد تأثیر بر توسعه ی دانش جامعه ی علمی، استقبال خواهد شد. در این صورت وضعیتی پیش می‌آید که چون دانشگاه نمی‌تواند پاسخگوی نیازهای واقعی جامعه یا حکومت باشد، برای توجیه وجدان خود به منزلهی جامعه ی علمی به تعریف مسائلی روی می آورد که در حل دوباره و چندبارهی آنها خبره شده است؛ بنابراین، جامعه ی علمی قبل از این که حلال مشکلات جامعه ی واقعی باشد، در نقش تعریف کنندهی مشکلات کاذب به مثابه موضوع پژوهشهای علمی، ظاهر می‌شود.

هر چند هدف اصلی پژوهش کنونی، ارزیابی کیفیت پروپوزال پایان نامه‌های مدیریت دولتی نبوده است، اما یافته‌های این تحقیق را نمی‌توان بی ارتباط به این مهم دانست. به ندرت در قلمرو حرفه ای دانشگاهها مشاهده شده است که تلاش‌های علمی مقالات علمی-پژوهشی جامعه ی علمی را به سمت خودارزیابی انتقادی جهت دهی کنند. ایجاد این فضای خودانتقادی، جهت یافتن جایگاه اصلی رشته‌ی مدیریت دولتی در جامعه و هویت بخشی به آن در دانشگاهها از اهمیت فراوانی برخوردار است. شکی نیست که در رشته‌ی مدیریت دولتی، یکی از پرسشهای اساسی این است که چطور محققان آینده، برای توسعه ی این دانش و آموزش مهارت های حرفه ای، پرورش داده شوند. از این رو در تلاش برای پاسخ به این مهم، می‌توان ادعا کرد که از بین نقش های متنوع فعال در گروهها یا دانشکده های مدیریت دولتی، نقش «هدایت پایان نامه‌ها» از اهمیت حیاتی برخوردار است. در پایان چند نمونه پروپوزال کارشناسی ارشد و دکتری که مورد تایید دانشگاه قرار گرفته مطالعه کنید.

پی نوشت ها

  1. اصطلاح میدانی در این جا به مفهوم ارتباط مستقیم محقق با پدیده های مورد مطالعه به کار رفته است.
  2. اصطلاح مطالعات آرشیوی در این جا برای اشاره به تحقیقاتی استفاده شده است که در آنها به گردآوری و تجزیه و تحلیل اطلاعات و اسناد آرشیوی پرداخته می‌شود.

خواستار، همزه، ۱۳۹۰، پژوهشی درباره‌ی پایان نامه‌های کارشناسی ارشد مدیریت دولتی از حیث موضوع و روش: مورد مطالعه دانشگاه تهران، فصلنامه علوم مدیریت ایران، سال ششم، شماره ۲۱

ارزیابی کیفیت محتوا

پیشنهاد پی اچ دی پروپوزال برای شما: