پی اچ دی پروپوزال
اپلای دکتری

صد نکته در پایان نامه نویسی

صد نکته در پایان نامه نویسی (پایان نامه های کارشناسی ارشد و دکتری)

دکتر یزدان منصوریان

عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت معلم تهران

چکیده

نگارش و دفاع از پایان نامه یکی از شرایط فراغت از تحصیل در دوره‌های تحصیلات تکمیلی (کارشناسی ارشد و دکتری) است. پایان نامه در واقع گزارشی مفصل از پژوهشی مستقل است که با نظارت استادان راهنما و مشاور، از سوی دانشجو اجرا شده و در نهایت نوشته شده است. این گزارش باید دارای مشخصاتی باشد که آن را ابتدا از نظر استادان راهنما و مشاور و سپس نزد هیئت داوران قابل قبول سازد؛ اما از آنجا که معمولاً پایان نامه نخستین کار تحقیقی مفصل و جدی دانشجویان است، اغلب آنان در انجام این کار با دشواری‌هایی مواجه می‌شوند. برای حل این مشکلات، دانشجویان باید با فرایند تدوین و نگارش پایان نامه آشنا شوند و از مهارت‌های لازم در این خصوص بهره‌مند باشند. بر این اساس، مقاله حاضر باهدف ترسیم تصویری کلی از این فرایند، گام‌های اصلی آن را در ده مقوله طبقه بندی می‌کند و نکاتی را در هر مورد مطرح می‌سازد. مراحل مورد بحث در این مقاله عبارت‌اند از: انتخاب موضوع، تدوین و نگارش پروپوزال، بررسی و مرور پیشینه پژوهش، گردآوری و تحلیل داده‌ها، ارائه یافته‌ها و تفسیر نتایج، نگارش متن اصلی، حضور در جلسه دفاع، پس از جلسه دفاع، اخلاق پژوهش و سایر موارد (تعامل با استاد راهنما و موارد مشابه). هریک از نکات مطرح شده در اینجا می‌تواند با جزئیات بیشتر بحث و بررسی شود که به دلیل محدودیت حجم مقاله حاضر امکان پرداختن به همه آنها میسر نیست. دانشجویان علاقه‌مند ‌می‌توانند با مراجعه به منابع این اثر جزئیات مربوط به هریک از موضوعات را مطالعه کنند.

کلیدواژه‌ها: تحصیلات تکمیلی، نگارش علمی، پایان نامه و رساله، هدایت و مشاوره پایان نامه و روش پژوهش

در اغلب دانشگاه‌های دنیا یکی از شرایط دریافت درجه کارشناسی ارشد و دکتری ارائه گزارشی مکتوب از یک کار پژوهشی مستقل و مفصل است که دانشجو باراهنمایی حداقل یکی از استادان اجرا کرده باشد.

مقدمه

در اغلب دانشگاه‌های دنیا یکی از شرایط دریافت درجه کارشناسی ارشد و دکتری ارائه گزارشی مکتوب از یک کار پژوهشی مستقل و مفصل است که دانشجو باراهنمایی حداقل یکی از استادان اجرا کرده باشد. معمولاً این گزارش مکتوب را در مقطع کارشناسی ارشد «پایان نامه» و در مقطع دکتری «رساله» می‌نامند. البته در زبان فارسی اغلب واژه «پایان نامه» عام‌تر است و درباره رساله‌های دکتری نیز به کار می‌رود. در بسیاری از دانشگاه‌ها علاوه بر ارائه این گزارش مکتوب، لازم است دانشجو با حضور در جلسه دفاع گزارشی شفاهی نیز از عملکرد خود ارائه دهد و پاسخگوی پرسش‌های داوران نیز باشد. از این رو، تنها ارائه متن پایان نامه شرط کافی برای احراز مدرک کارشناسی ارشد و دکتری نیست و دانشجو باید در حضور داوران توانایی خود را درباره موضوع مورد پژوهش نشان دهد. بر این اساس، موفقیت در تدوین و نگارش پایان نامه فرایندی است که ماه‌ها زمان می‌برد و در اجرای آن افراد متعددی نقش دارند. گذر از این مرحله در دوره کارشناسی ارشد به شش تا نه ماه زمان نیاز دارد؛ اما در دوره دکتری، بسته به شیوه تدریس در این دوره، اجرای پژوهش، تدوین و نگارش رساله در مجموع بین سه تا پنج سال و گاهی حتی بیشتر از آن، طول می‌کشد. در برخی از کشورها، مثل ایران، دوره دکتری شامل دو بخش اصلی آموزش و پژوهش است. دوره آموزش که مستلزم گذراندن واحدهای مشخصی است، برای دو سال نخست پیش بینی شده و دو سال بعد، پس از موفقیت در آزمون جامع، مربوط به اجرای پژوهش و تدوین رساله است؛ اما در برخی از کشورها، مثل انگلستان که دوره دکتری در آنها پژوهش محوره است، دانشجویان از ابتدای دوره پژوهش خود را آغاز می‌کنند. آنان سه سال نخست را به اجرای پژوهش (ارائه پروپوزال، مرور پیشینه، گردآوری و تحلیل داده‌ها) و سال چهارم را به تدوین و نگارش متن نهایی رساله می‌پردازند. از این رو، زمان لازم برای نگارش رساله دکتری، بسته به شیوه مرسوم دانشگاه‌ها، بین سه تا پنج سال متغیر است.

در این مقاله فرایند نگارش پایان نامه و رساله در ده مقوله اصلی طبقه بندی شده که عبارت‌اند از: انتخاب موضوع، تدوین و نگارش پروپوزال، بررسی و مرور پیشینه پژوهش، گردآوری و تحلیل داده‌ها، ارائه یافته‌ها و تفسیر نتایج، نگارش متن اصلی، حضور در جلسه دفاع، پس از جلسه دفاع، اخلاق پژوهش و سایر موارد (تعامل با استاد راهنما و موارد مشابه). با توجه به انتشار آثار متعدد در خصوص پایان نامه نویسی (مثل: بود، ۱۳۸۷، نایب پور، ۱۳۸۷، مهاجری، ۱۳۸۶، موسی پور و علوی، ۱۳۸۵؛ رووران، ۱۳۸۱؛ کاظمی، ۱۳۷۹) و در زمینه نگارش علمی (مثل: موحد، ۱۳۸۷؛ چهرئی، ۱۳۸۶؛ حری، ۱۳۸۵، فتوحی، ۱۳۸۵، طوسی، ۱۳۸۳ و ۱۳۸۲؛ ادریسی، ۱۳۸۲؛ و ابوالحسنی، ۱۳۸۱). این مقاله قصد تکرار مطالب موجود را ندارد؛ بنابراین، نویسنده می‌کوشد ضمن ارائه گزیده‌ای از آنها، تجربه شخصی خود را در زمینه هدایت، داوری و نگارش پایان نامه کارشناسی ارشد و رساله دکتری در اختیار خوانندگان قرار دهد. قبل از پرداختن به ده مقوله اصلی در این زمینه لازم است کلیاتی درباره پایان نامه نویسی و نگارش علمی مطرح شود.

تعریف پایان نامه و رساله

همان طور که گفته شد، تدوین و نگارش پایان نامه یکی از الزامات تحصیل در دوره‌های تحصیلات تکمیلی (کارشناسی ارشد و دکتری) است. پایان نامه که در واقع گزارش مفصلی از یک کار پژوهشی مستقل است باید دارای مشخصات و ویژگی‌هایی باشد که آن را از نظر استادان راهنما و مشاور و سپس نزد داوران قابل قبول سازد؛ اما از آنجا که معمولاً اجرای پایان نامه نخستین کار پژوهشی دانشجویان است، اغلب آنان در انجام این کار با دشواری‌های متعدد مواجه می‌شوند. خوشبختانه راهنمایی استادان راهنما و مشاور تا حد زیادی از این دشواری‌ها می‌کاهد. از سوی دیگر تا کنون کتاب‌های متعددی در خصوص تدوین پایان نامه منتشر شده که مطالعه این کتاب‌ها نیز می‌تواند برای دانشجویان بسیار مفید باشد (مثل: بود، ۱۳۸۷، نایب پور، ۱۳۸۷؛ مهاجری، ۱۳۸۶؛ موسی پور و علوی، ۱۳۸۵؛ خاکی، ۱۳۸۲ رووران، ۱۳۸۱؛ کاظمی، ۱۳۷۹). نایب پور و بریری (۱۳۸۷، ص ۱۷) به نقل از کیوی (۱۳۸۳) پایان نامه را این‌گونه تعریف می‌کند: «پایان نامه گزارشی است کامل، از فرایند یافتن پاسخ یک پرسش یا یافتن راه حل یک مسئله که محققی آن را بر عهده گرفته و به پایان رسانده است، مشروط بر اینکه همه مراحل تحقیق را از زمانی که به شکل پرسش یا مسئله بوده تا وقتی که به شکل نتایج مدون و مرتب که با تجزیه و تحلیل اعداد و مستدل شده است را در بر گیرد».

مراحل اصلی اجرای پژوهش و نگارش پایان نامه عبارت‌اند از: انتخاب موضوع، بررسی سابقه و پیشینه موضوع، اجرای پژوهش (انتخاب روش و جامعه پژوهش، نمونه گیری، گردآوری و تحلیل داده‌هاست)، تدوین پایان نامه و نگارش متن آن و سرانجام ارائه گزارش شفاهی در جلسه دفاع و پاسخ گویی به داوران.

معمولاً نخستین مشکلی که دانشجویان در خصوص اجرای پایان نامه با آن مواجه می‌شوند، انتخاب موضوع پژوهش است.

جایگاه پایان نامه در تولید دانش

حجم عمده‌ای از پژوهش‌های دانشگاهی در قالب پایان نامه‌ها انجام می‌شوند و بسیاری از مقالات علمی مستخرج از همین پایان نامه‌ها و رساله‌ها هستند. از این رو، پایان نامه‌ها نقش مهمی در تولید دانش جدید دارند. به بیان دیگر، پایان نامه نه تنها تمرین پژوهش برای دانشجویان است، خود یکی از روش‌های تولید دانش جدید محسوب می‌شود. تنها نکته‌ای که ممکن است سودمندی پایان نامه‌ها را در این فرایند تا حدودی کمرنگ سازد، عدم انتشار آنها در سطح وسیع است؛ زیرا معمولاً علاوه بر نسخه‌ای که به داور برای ارزیابی ارائه می‌گردد، فقط چند نسخه محدود از هر پایان نامه تکثیر می‌شود. معمولاً یک نسخه در گروه آموزشی و دانشکده، نسخه‌ای دیگر در کتابخانه دانشگاه محل تحصیل دانشجو و چند نسخه دیگر نیز نزد استاد راهنما و مشاور می‌ماند. در نهایت نسخه‌ای از هر پایان نامه در مراکز ملی علمی کشورها به امانت داده می‌شود؛ مثلاً در ایران نسخه‌ای از تمام پایان نامه‌های دانشجویان سراسر کشور و دانشجویان ایرانی خارج از کشور در پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (ایرانداک) نگهداری می‌شود؛ بنابراین، در مجموع شاید حدود ده نسخه از هر پایان نامه تکثیر شود و این مسئله از سطح دسترس پذیری محتوای پایان نامه‌ها می‌کاهد. با این حال، استخراج مقاله از پایان نامه‌ها راهکار مؤثری برای ارتقای سطح دسترس پذیری اطلاعات آن‌هاست. در برخی از دانشگاه‌ها نیز امروزه متن کامل پایان نامه‌ها به‌صورت الکترونیکی نگهداری می‌شود و با رعایت مقررات خاص امکان دسترسی به این آثار به‌صورت الکترونیکی پیش بینی شده است.

در این مقاله فرایند نگارش پایان نامه و رساله در ده مقوله اصلی طبقه بندی شده که عبارت‌اند از: انتخاب موضوع، تدوین و نگارش پروپوزال، بررسی و مرور پیشینه پژوهش، گردآوری و تحلیل داده‌ها، ارائه یافته‌ها و تفسیر نتایج، نگارش متن اصلی، حضور در جلسه دفاع، پس از جلسه دفاع، اخلاق پژوهش و سایر موارد (تعامل با استاد راهنما و موارد مشابه)

نقش استاد راهنما، مشاور و داور

 استادان راهنما، مشاوره و داور نقش‌های ویژه‌ای در فرایند تدوین پایان نامه دارند. نقش استاد راهنما در این میان بسیار ممتاز است، زیرا او بیشترین تعامل را با دانشجو در تمام مراحل کار دارد و می‌تواند با رهنمودهای خود دانشجو را به مسیر درست پژوهش هدایت کند. البته نباید فراموش کرد که در نهایت مسئولیت اصلی هر پایان نامه با خود دانشجوست و استاد راهنما، همان طور که از نامش پیداست، فقط نقش راهنمایی دانشجو را بر عهده دارد.

استاد مشاور به‌عنوان ناظر بر فرایند اجرای پژوهش در مواردی که استاد راهنما تشخیص دهد، دیدگاه‌های مشورتی خود را در اختیار استاد راهنما و دانشجو قرار می‌دهد؛ اما معمولاً تصمیم گیرنده اصلی در هدایت پایان نامه، استاد راهنماست و استاد مشاور بیشتر درباره کلیات موضوع، روش تحقیق و چگونگی مرور منابع یا موارد مشابه دیدگاه‌های خود را ارائه می‌دهد. البته این نقش مشاوره‌ای به هیچ وجه به معنای کم اهمیت بودن جایگاه استاد مشاور در فرایند پژوهش و تدوین پایان نامه نیست.

. بلکه این نوع تقسیم بندی کار به‌نوعی نشان از س هم بیشتری است که از استاد راهنما انتظار می‌رود و دانشجو نباید برای تمام جزئیات کار خود به استاد مشاور مراجعه کند. البته در عمل بسیار دیده شده است که استادان مشاور باحوصله فراوان و با سخاوتمندی قابل تقدیری در تمام مراحل تحقیق، دانشجویان را از دانش و تخصص خود بهره‌مند ساخته‌اند و به‌نوعی همچون استاد راهنمای دوم هدایت پایان نامه را همراه با استاد راهنمای اصلی بر عهده داشته‌اند.

داوران که حداقل یکی از آنان از دانشگاه دیگری انتخاب می‌شود، در زمینه موضوع مورد مطالعه تخصص کافی دارند و خود صاحب آثار و تحقیقات متعددی در آن زمینه هستند. از این رو، انتظار می‌رود استادان داور با توجه به تجربه و تخصصی که دارند بتوانند پایان نامه یا رساله ارائه شده را منتقدانه و منصفانه ارزیابی کنند. متن پایان نامه یا رساله مدتی قبل از تاریخ دفاع برای داوران ارسال می‌شود تا آنان وقت کافی برای مطالعه آن داشته باشند. پس از مطالعه متن، آنان در جلسه دفاع حاضر می‌شوند و پس از شنیدن توضیحات دانشجو، پرسش‌های خود را مطرح می‌سازند و انتظار دارند دانشجو از عهده پاسخ گویی به این پرسش‌ها برآید

انتخاب موضوع پژوهش

معمولاً نخستین مشکلی که دانشجویان در خصوص اجرای پایان نامه با آن مواجه می‌شوند، انتخاب موضوع پژوهش است. در هر رشته علمی تقریباً درباره تمام موضوع‌های معروف قبلاً پژوهش‌های فراوانی انجام شده است و یافتن موضوعی تازه که ارزش اجرای پژوهش مستقلی در حد یک پایان نامه تحصیلی را داشته باشد، کار ساده‌ای نیست. برای گذر از این مرحله مقاله حاضر پیشنهادهایی ارائه می‌کند.

نخستین قدم در این کار شناسایی منابع هسته در رشته تحصیلی موردنظر است. منظور از منابع هسته منابعی اعم از کتاب و مجله است که بیشترین استنادها را به خود اختصاص می‌دهد و بیشترین تأثیر را در رشته موردنظر داشته‌اند. برای شناسایی منابع مرتبط با موضوع لازم است دانشجویان باراهنمایی استادان راهنما و مشاور به جست‌وجو در پایگاه‌های اطلاعاتی، نمایه نامه‌ها و چکیده نامه‌های موضوعی رشته خود بپردازند. این منابع ممکن است در داخل یا خارج از کشور منتشر شده باشند. خوشبختانه به مدد امکانات اینترنتی امروزه دسترسی به هر دو دسته از این منابع با سهولت بیشتری نسبت به گذشته میسر است. برای تکمیل این جست‌وجو پیشنهاد می‌شود دانشجویان به شناسایی و بررسی فهرست کنفرانس‌ها و همایش‌های جاری در رشته و موضوعات مورد بحث در آنها نیز اقدام کنند.

همچنین، شناسایی و بررسی پایگاه‌ها و فهرست پایان نامه‌های انجام شده موجود در مراکز اطلاعات ملی یا وب سایت‌های دانشگاه‌های معتبر مرتبط با رشته در داخل و خارج کشور نیز توصیه می‌شود. ضمن آنکه امروزه جست‌وجو در پایگاه‌های اطلاعاتی پژوهش‌های در دست اجرا در سطح داخل و خارج کشور نیز می‌تواند مفید باشد؛ مثلاً به‌تازگی پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران پایگاه جدیدی برای ثبت پیشنهادهای پژوهشی پایان نامه‌ها و اطلاعات مربوط به پایان نامه‌های در دست اجرا ایجاد کرده است. این پایگاه با عنوان «پایگاه ثبت اطلاعات پایان نامه‌ها و رساله‌های تحصیلات تکمیلی کشور» راه اندازی شده است. سرانجام استفاده از اصطلاح نامه‌ها و منابع مشابه برای یافتن موضوعات مشابه و مرتبط و ترسیم ارتباط موضوعی بین آنها نیز به انتخاب موضوع نهایی کمک می‌کند.

برای بررسی پیشینه موضوع تحقیق، دانشجو باید با تعیین دقیق حوزه مورد مطالعه و استفاده از کلیدواژه‌های اصلی به پایگاه‌ها و بانک‌های اطلاعاتی مراجعه کند و به کاوشی عمیق و همه جانبه بپردازد.

جدول ۱. نکات مربوط به انتخاب موضوع پژوهش

انتخاب موضوعکلیدتوضیحات
شناسایی و مرور منابع هسته

 

آیا منابع هسته در حوزه موضوعی کار خود را می‌شناسید و شماره‌های اخیر مجلات مطرح در رشته خود را مرور کرده‌اید؟
جست‌وجو در پایگاه‌های موضوعیآیا در پایگاه‌های اطلاعاتی، نمایه نامه‌ها و چکیده نامه‌های موضوعی جست‌وجو کرده‌اید؟
مرور مقالات کنفرانس‌ها

 

آیا کنفرانس‌ها و همایش‌های جاری در رشته خود و موضوعات مورد بحث در آنها را می‌شناسید و آثار ارائه شده در کنفرانس‌های اخیر رشته را دیده‌اید؟
جست و جو در پایگاه‌های مربوط به پژوهش‌های جاریآیا به شناسایی و جست‌وجو در پایگاه‌های اطلاعاتی پژوهش‌های در دست اجرا در داخل و خارج کشور اقدام کرده‌اید؟

 

مطالعه پایان نامه‌های مشابهآیا پایان نامه‌هایی را که به‌تازگی دفاع شده‌اند در کتابخانه دانشکده دیده‌اید؟ و در پایگاه‌ها و فهرست پایان نامه‌های اجرا شده در مراکز اطلاعات ملی جست و جو کرده‌اید؟
ترسیم نقشه موضوعی

 

آیا می توانید با استفاده از اصطلاح نامه‌ها نقشه ای موضوعی از رشته خود ترسیم کنید؟
مطالعه کتاب‌های روش تحقیق و مرور زمینه های پژوهشیآیا کتاب‌های روش پژوهش در حوزه های مرتبط را مطالعه کرده‌اید و زمینه های پژوهشی موردعلاقه خود را می‌شناسید؟

 

مقایسه مبانی نظری و عملی

 

آیا به مباحث نظری گرایش دارید یا موضوعات کاربردی را ترجیح می دهید؟
مقایسه رویکرد کمی و کیفی

 

آیا به رویکرد کمی علاقه مندید یا بیشتر رویکرد کیفی را می پسندید؟
انتخاب موضوع‌های مسئله مدارآیا در محل کار تحصیل با مسئله ای روبه رو هستید که بتواند مبنای پژوهش قرار گیرد؟

تدوین و نگارش پروپوزال

تدوین و نگارش پروپوزال طرح اولیه پژوهش گام بعدی در فرایند تدوین پایان نامه است. در این طرح اولیه که معمولاً بین ۱۰ تا ۱۵ صفحه است، دانشجو باید با کمک استاد راهنما به مسئله اصلی پژوهش، پرسش‌هایی که دارد، گاه فرضیه های اولیه، روشی تحقیقی که قرار است مورداستفاده قرار گیرد و موارد مشابه اشاره کند. این طرح اولیه در واقع نشان دهنده مسیری است که دانشجو می خواهد در پژوهش خود طی کند و پیش بینی نتایجی است که در پایان از این پژوهش به دست خواهد آورد. طرح پژوهش باید منسجم، دقیق و مبتنی بر اصولی که در هر دانشگاه برای آن پیش بینی شده است، نوشته شود. به رغم تمام تفاوت هایی که ممکن است این شیوه نامه‌ها در جزئیات داشته باشند، در کلیات آنها نوعی توافق عام دیده می‌شود. به طوری که دانشجو باید در طرح اولیه خود دلایل کافی بر اهمیت موضوع مورد مطالعه و سودمندی نتایج آن ارائه کند. علاوه بر این باید به سابقه موضوع و پژوهش‌های مرتبط نیز اشاره شود. مهم ترین پرسشها که باید در این مرحله پاسخ داده شوند، در جدول شماره ۲ آمده است.

مراحل اصلی اجرای پژوهش و نگارش پایان نامه عبارت‌اند از: انتخاب موضوع، بررسی سابقه و پیشینه موضوع، اجرای پژوهش انتخاب روش و جامعه پژوهش، نمونه گیری، گردآوری و تحلیل داده‌هاست، تدوین پایان نامه و نگارش متن آن و سرانجام ارائه گزارش شفاهی در جلسه دفاع و پاسخ گویی به داوران

 

جدول ۲. نکات مربوط به تدوین و نگارش پروپوزال (طرح پژوهش)

تدوین و نگارش پروپوزالکلیدتوضیحات
شناسایی مسئله اصلی پژوهشآیا می توانید محور و مسئله اصلی پژوهش را به روشنی تبیین کنید؟

 

تدوین هدفهای اصلی پژوهشآیا می توانید هدفهای اصلی و ثانویه پژوهش و رابطه بین آنها را نشان دهید؟
اثبات اصالت موضوع پژوهشآیا می توانید اصالت و ارزش موضوع را با اطمینان ثابت کنید؟
تدوین برنامه زمان بندی شدهآیا برنامه زمان بندی شده و دقیقی برای اجرای پژوهش تدوین کرده‌اید؟
تدوین پرسش‌ها و فرضیه هاآیا پرسش‌های پژوهش و فرضیه های احتمالی را به روشنی تدوین کرده‌اید؟
معرفی متغیرهای احتمالیآیا متغیرهای اصلی مورد بررسی در این پژوهش مشخص شده است؟
انتخاب بهترین روش تحقیقآیا روش مناسبی برای گردآوری و تحلیل داده‌ها یافته اید؟

 

انتخاب رویکرد پژوهشآیا رویکرد شما در این پژوهش استقرایی، قیاسی یا ترکیبی از آن‌هاست؟
تدوین تعاریف عملیاتی

 

آیا تعاریف نظری و عملیاتی واژه های بکاررفته در تحقیق را به روشنی ارائه کرده‌اید؟
شناسایی وجوه ممتاز پژوهشآیا وجه متمایز کننده ای با سایر آثار در کار شما وجود دارد که قابل ذکر باشد؟

جست و جو در منابع و تدوین پیشینه پژوهش

بی تردید هیچ پژوهشی در خلأ و بدون ارتباط با سایر مطالعات انجام نمی‌شود و همواره هر محقق باید به نحوی پیوند تحقیق خود را با سایر تحقیقات نشان دهد. اساسا پژوهش خوب پژوهشی است که ادامه دهنده راهی باشد که دیگران پیموده اند و خود نیز مبنای کارهای بعدی پژوهشگران آتی قرار گیرد. به بیان دیگر، هر طرح پژوهشی در شبکه ای از پیوندهای میان مطالعات هم موضوع و مرتبط قرار می گیرد و ترسیم این پیوندها وظیفه ای است که در بخش مرور پیشینه پژوهش انجام می‌شود.

پایان نامه‌های تحصیلات تکمیلی نیز از این قاعده کلی مستثنی نیستند و باید به نحوی پیوند موضوع خود را با آثار قبلی نشان دهند. در اغلب رشته ها، به ویژه در رشته های علوم انسانی و اجتماعی، این پیوند معمولاً در فصل دوم پایان نامه‌ها ترسیم می‌شود و اغلب با عنوان «ادبیات تحقیق» معرفی می‌گردد. البته این عنوان ترجمه تحت اللفظی اصطلاح انگلیسی آن است و چندان گویای نقش آن نیست. از این رو، به نظر نگارنده این مقاله بهتر است این فصل به‌عنوان «پیشینه پژوهش» معرفی شود که عنوانی گویاتر از «ادبیات تحقیق» به نظر می رسد.

برای بررسی پیشینه موضوع تحقیق، دانشجو باید با تعیین دقیق حوزه مورد مطالعه و استفاده از کلیدواژه‌های اصلی به پایگاه‌ها و بانک‌های اطلاعاتی مراجعه کند و به کاوشی عمیق و همه جانبه بپردازد. به سخنی دیگر، در این مرحله باید پژوهشگر به تدوین استراتژی جست و جو بپردازد. استراتژی جست و جو به معنای شناسایی مناسب ترین کلیدواژه‌ها و ترکیب آنها به کمک «عملگرهای منطقی» است تا بهترین نتیجه از جست‌وجو در پایگاه‌های اطلاعاتی به دست آید؛ مثلاً، اگر موضوع پژوهشی بررسی «رضایت کاربران از خدمات مرجع کتابخانه های دانشگاهی» است، در این صورت سه کلیدواژه اصلی عبارت‌اند از: «رضایت کاربران»، «کتابخانه های دانشگاهی» و «خدمات مرجع». ترکیب این سه کلیدواژه با کمک عملگر ربطی «و» احتمالا نتایج مرتبطی در پی خواهد داشت. چنانچه با ترکیب سه کلیدواژه نتیجه کافی حاصل نشود، آنگاه باید در جست و جوی دیگری یکی از آنها را حذف کرد تا سطح جست و جو گسترده تر شود. در نهایت ترکیب این کلیدواژه‌ها و واژه های مرتبط دیگر می‌تواند نتایج خوبی به بار آورد. در مجموع برای تدوین پیشینه پژوهش مهم ترین گام‌های موردنیاز در این مرحله در جدول شماره ۳ آمده است.

بهترین مجموعه داده‌های گردآوری شده اگر به دقت تحلیل نشوند و نتایج این تحلیل به روشنی و با ذکر جزئیات کافی به خوانده ارائه نشود، عملا فرایند دشوار گردآوری و تحلیل بی نتیجه مانده است.

جدول ۳. نکات مربوط به تدوین پیشینه پژوهش و مرور نوشتارها

تدوین پیشینه پژوهش

 

کلید (گام اصلی)

 

توضیحات

 

شناسایی پایگاه‌های اطلاعاتیآیا پایگاه‌های اطلاعاتی اصلی مربوط به رشته خود را می‌شناسید؟

 

انتخاب بهترین کلیدواژه‌هاآیا بهترین کلیدواژه‌های مرتبط با موضوع را در اصطلاح نامه‌ها یافته اید؟
تدوین استراتژی جست و جوآیا استراتژی جست و جوی شما از جامعیت و مانعیت لازم بهره‌مند است؟
ارزیابی منابع بازیابی شدهآیا نتایج بازیابی اطلاعات از منابع را نقادانه ارزیابی کرده‌اید؟

 

اتخاذ رویکرد تحلیلیآیا در مرور پیشینه رویکردی تحلیلی و انتقادی داشته اید؟
ترسیم پیوند میان منابعآیا پیوند مناسبی میان منابع مورد بررسی ترسیم نموده اید؟

 

تعیین نقاط خالی پژوهشیآیا مرور پیشینه پژوهش نقاط خالی حوزه پژوهشی مورد بررسی را نشان می‌دهد؟
مشارکت در حوزه موضوعیآیا پژوهش شما می‌تواند به نحوی نقاط خالی را ترمیم کند؟

 

ترسیم رویکردها و رویه هاآیا می توانید تصویری از روندهای جاری و حاکم حوزه را نشان دهید؟

 

توجه به انسجام و جامعیتآیا پیشینه پژوهش جامعیت و انسجام کافی دارد؟

 

گردآوری و تحلیل داده‌ها

گردآوری و تحلیل دادههای پژوهشی بخشی حیاتی و بنیادی در همه انواع تحقیقات علمی است. به بیان دیگر، در تمام پژوهشها داده‌هایی گردآوری شده و به شکلی تنظیم، خلاصه سازی، توصیف، مقایسه و در نهایت تحلیل و تفسیر می‌شوند. فقط نوع داده‌های گردآوری شده و چگونگی تحلیل آنها متفاوت است. گاه داده‌ها کمی و آماری و گاه کیفی و تفسیری اند. گاه از دل طرحها و محیطهای آزمایشگاهی استخراج می‌شوند و گاه در محیط واقعی و طبیعی به دست می آیند. ابزار گردآوری نیز بسیار متنوع است؛ مثلاً در حوزه های علوم اجتماعی و انسانی معمولاً مشاهده، مصاحبه، پرسشنامه، اسناد و مدارک تاریخی، گروههای کانونی و موارد مشابه از اصلی ترین ابزارها محسوب می‌شوند. در مقابل علوم پایه و انواع رشته های مهندسی ابزارهای خاص خود را دارند. به هر حال، داده موردنظر هر چه باشد و به هر شکل که گردآوری شود، باید در گردآوری و تحلیل آن اصول پایه رعایت شود. مهمترین گامهایی که باید در این مرحله برداشته شود، در جدول شماره ۴ آمده است.

در نگارش متن پایان نامه باید تمام اصول نگارش علمی که در مقدمه به آنها اشاره شد، رعایت شود. متن پایان نامه باید روان و عاری از ابهام باشد. بین اجزای متن باید نوعی پیوستگی منطقی دیده شود که تمام اجزای آن را به هم مرتبط سازد. علاوه بر این، متن پایان نامه باید یک دست باشد و دانشجو در تمام بخشهای آن به تعاریف عملیاتی ارائه شده در ابتدای پایان نامه وفادار بماند.

جدول ۴٫ نکات مربوط به گردآوری و تحلیل داده‌ها

گردآوری و تحلیل داداهها

 

کلیدتوضیحات
تناسب روش با اهداف اولیهآیا روش پژوهش با رویکرد و هدف اولیه هم خوانی دارد؟

 

تناسب روش شناسی با پرسشهاآیا روش شناسی مورداستفاده با نوع پرسشها تناسب دارد؟

 

روایی و پایایی ابزار پژوهشآیا از روایی و پایایی ابزار مورداستفاده اطمینان دارید؟

 

معرفی جامعه پژوهشآیا جامعه پژوهش و ویژگیهای آن به خوبی توصیف شده است؟
انتخاب روش نمونه گیریآیا روش نمونه گیری با پرسش‌های پژوهش متناسب است؟

 

حجم و کیفیت داده‌هاآیا حجم و کیفیت داده‌های گرد آمده برای تحلیل مناسب است؟
پرهیز از سرگیری در تحلیلآیا در گردآوری و تحلیل داده‌ها از سرگیری پرهیز شده است؟

 

کاهش اثر عوامل خطاآیا تأثیر عوامل خطا در گردآوری و تحلیل به حداقل رسیده است؟
قانع کنندگی پاسخ های حاصلآیا داده‌های گردآوری شده پاسخ گوی پرسش‌های پژوهش است؟

 

رعایت اخلاق پژوهش

 

آیا در گردآوری داده‌ها اصول اخلاق پژوهش رعایت شده است؟

 

ارائه یافته‌ها و تفسیر نتایج

بهترین مجموعه داده‌های گردآوری شده اگر به دقت تحلیل نشوند و نتایج این تحلیل به روشنی و با ذکر جزئیات کافی به خوانده ارائه نشود، عملا فرایند دشوار گردآوری و تحلیل بی نتیجه مانده است. از اینرو دانشجویان باید یافته‌ها و آموخته های خود را از فرایند گردآوری و تحلیل داده‌ها به روشنی و با دقت کافی در پایان نامه منعکس سازند. این انعکاس باید به نحوی باشد که خواننده پایان نامه بتواند تصویری از آنچه دانشجو طی اجرای پژوهش موفق به کشف آن شده است، در ذهن خود ترسیم کند. یافته‌های ارائه شده در پایان نامه باید مستند و به طور کامل متکی بر دادههای گردآوری شده در همان پژوهش باشد. چنانچه قرار است مقایسه ای نیز میان یافته‌های پژوهش با آثار قبلی صورت پذیرد، این مقایسه فقط باید با آثاری صورت گیرد که قبلاً در فصل مربوط به «پیشینه پژوهش» به آنها اشاره شده است. مهمترین پرسشهایی که باید در این مرحله به آنها پاسخ داده شود، در جدول شماره ۵ آمده است.

اگرچه استفاده از پاورپوینت و ابزارهای نمایشی مشابه بر جذابیت ارائه می افزاید، هیچ الزامی وجود ندارد که دانشجو اسلایدها را یکی پس از دیگری به ترتیب نمایش دهد و تنها به خواندن محتوای اسلایدها بسنده کند؛ زیرا بهتر است او ضمن استفاده از این امکانات روایت پژوهش خود را به زبانی ساده برای حاضران تعریف کند

جدول ۵. نکات مربوط به ارائه یافته‌ها، نتیجه گیری و تفسیر نتایج

ارائه یافته‌ها و تفسیر نتایج

 

کلیدتوضیحات

 

تطابق یافته‌ها با پرسش‌های اولیهآیا یافته‌های پژوهش پاسخ گوی پرسش‌های اولیه است؟

 

گذر از مرز توصیف سطحیآیا در ارائه یافته‌ها از سطح توصیف به مرحله تحلیل رسیده اید؟

 

بازنگری اهداف اولیه

 

آیا یافته‌های پژوهش هدف اولیه شما را به خوبی محقق ساخته است؟
کاربردپذیری یافته‌هانتایج حاصل از پژوهش چگونه می‌تواند در عرصه نظر و عمل مفید باشد؟
شناسایی بارزترین یافته‌هاآیا می توانید مهم ترین و جالب توجه ترین بخش یافته‌ها را مشخص سازید؟
توجه به خوانندهآیا خواننده پایان نامه می‌تواند به راحتی نتیجه اصلی تحقیق شما را ببیند؟
استفاده از ابزارهای ترسیمیآیا در ارائه یافته‌ها به تناسب نیاز خواننده از ابزارهای ترسیمی استفاده شده است؟
تکیه بر تحلیل پژوهشگرآیا سهم شما در تحلیل و تفسیر نتایج به اندازه کافی پررنگ و برجسته است؟
مقایسه یافته‌ها با پیشینهآیا یافته‌های خود را با نتایج آثار معرفی شده در بخش پیشینه پژوهش مقایسه کرده‌اید؟
پیشنهاد استمرار پژوهشآیا پیشنهادهایی کاربردی برای پژوهش‌های بعدی مطرح ساخته اید؟

نگارش متن اصلی

پس از اجرای پژوهش، زمان نگارش متن اصلی فرامی رسد. البته با توجه به اینکه قبلاً پروپوزال پایان نامه و پیشینه پژوهش تدوین شده، شروع نگارش به معنای شروع از نقطه صفر نیست. بلکه در این مرحله دانشجو باید به سازماندهی و بسط مطالب گردآوری شده بپردازد. در نگارش متن پایان نامه باید تمام اصول نگارش علمی که در مقدمه به آنها اشاره شد، رعایت شود. متن پایان نامه باید روان و عاری از ابهام باشد. بین اجزای متن باید نوعی پیوستگی منطقی دیده شود که تمام اجزای آن را به هم مرتبط سازد. علاوه بر این، متن پایان نامه باید یک دست باشد و دانشجو در تمام بخش های آن به تعاریف عملیاتی ارائه شده در ابتدای پایان نامه وفادار بماند. مهم ترین پرسش‌هایی که باید در این مرحله به آنها پاسخ داده شود، در جدول شماره ۶ آمده است.

جدول ۶٫ نکات مربوط به نگارش متن اصلی پایان نامه

نگارش متن اصلی پایان نامه

 

کلیدتوضیحات
مطابقت عنوان پایان نامه با عنوان مصوب در پروپوزالآیا عنوان پایان نامه منعکس کننده محتوای آن است و با عنوان مصوب در پروپوزال مطابقت دارد؟
رعایت اصول چکیده نویسیآیا چکیده پایان نامه آیینه تمام نمایی از متن اصلی است؟

 

ارائه تعاریف عملیاتیآیا تعاریف عملیاتی مفاهیم مهم به روشنی ارائه شده است؟

 

سلیس بودن متنآیا پایان نامه بدون حضور نویسنده آن به اندازه کافی گویاست؟

 

انسجام و یکدستی متنآیا متن پایان نامه انسجام و یک دستی لازم را دارد؟

 

توجه به اصول استناددهیآیا به تمام منابع مورداستفاده به دقت استناد شده است و در استناد به منابع از الگویی واحد استفاده شده است؟
انسجام در ساختار متنآیا ساختار پایان نامه از الگویی منطقی پیروی می‌کند؟

 

رعایت نکات دستوری نگارشآیا نکات دستوری نگارش در تدوین متن رعایت شده است؟

 

ارائه نتایج و پیشنهادهاآیا نتایج نهایی پژوهش و پیشنهادهای مبتنی بر این نتایج ارائه شده است؟
ارائه پیوست های لازمآیا پیوستهای موردنیاز خواننده در انتهای متن اصلی آمده است؟

 

حضور در جلسه دفاع

در اغلب دانشگاه‌های دنیا دانشجویان تحصیلات تکمیلی موظفند پس از اتمام نگارش پایان نامه، آن را به دانشگاه تحویل دهند و پس از تعیین داور یا داوران پایان نامه در جلسه ای رسمی حضور یابند و ضمن ارائه گزارشی شفاهی از کار خود، به پرسش‌های داوران و پرسش‌های احتمالی سایر حاضران پاسخ دهند. در جلسه دفاع مهارتهای سخنرانی دانشجو نقشی اساسی دارد، زیرا او ناچار است روایتی صادقانه از ماه‌ها تلاش خود را در زمانی کوتاه که معمولاً بین سی تا ۴۵ دقیقه پیش بینی می‌شود، ارائه کند. بدیهی است که در زمان اندکی که برای ارائه در نظر گرفته می‌شود، باید به مهمترین نکات اشاره شود. در غیر این صورت حاضران در جلسه دفاع نمی‌توانند برداشت درست و دقیقی از فرایند پژوهش به دست آورند. در بسیاری از کشورهای دنیا، از جمله در ایران، جلسه دفاع عمومی است و همه علاقه مندان می‌توانند در آن شرکت کنند؛ اما در برخی از کشورها، از جمله انگلستان، جلسه دفاع تنها با حضور دانشجو و داوران داخلی و خارجی برگزار می‌شود. چنانچه استاد راهنما یا مشاور نیز تمایل داشته باشند، می‌توانند در این جلسه شرکت کنند؛ اما فقط دانشجو باید به پرسش‌های داوران پاسخ دهد و استاد راهنما یا مشاور فقط می‌توانند نظاره گر این گفت و گو باشند. داور خارجی که نقش اصلی را در مدیریت جلسه دفاع دارد، از دانشگاهی غیر از دانشگاه محل تحصیل دانشجو دعوت می‌شود و به همین دلیل داور خارجی نام دارد.

در بسیاری از جلسات دفاع دیده می‌شود که دانشجویان با استفاده از امکانات نمایشی نرم افزاهایی مثل پاورپوینت به ارائه بخش هایی از پایان نامه می‌پردازند که دقیقا به همان ترتیبی است که در متن پایان نامه آمده است

. اگرچه استفاده از پاورپوینت و ابزارهای نمایشی مشابه بر جذابیت ارائه می افزاید، هیچ الزامی وجود ندارد که دانشجو اسلایدها را یکی پس از دیگری به ترتیب نمایش دهد و تنها به خواندن محتوای اسلایدها بسنده کند؛ زیرا بهتر است او ضمن استفاده از این امکانات روایت پژوهش خود را به زبانی ساده برای حاضران تعریف کند؛ زیرا متن پایان نامه قبل از جلسه در اختیار داوران بوده و پس از آن در اختیار سایر علاقه مندان قرار خواهد گرفت. از این رو، جلسه دفاع فرصتی است که پژوهشگر که در اینجا دانشجوست، به زبان خود داستان پژوهش خویش را همراه با فرازها و فرودهای آن روایت کند. علاوه بر این نباید فراموش کرد که این جلسه فرصتی است که دانشجو از کاستیها و اشکالات احتمالی متن پایان نامه مطلع شود و قبل از ارائه نسخه نهایی، به رفع این اشکالات بپردازد.

معمولاً در جلسه دفاع داوران از دانشجو می خواهند اصلاحاتی در متن پایان نامه اعمال کند. اگر حجم این اصلاحات کم باشد، فقط کافی است که استادان راهنما و مشاور اعمال اصلاحات را تأیید کنند؛ اما اگر موارد مطرح شده، کلی و اساسی باشد باید به تأیید مجدد استادان داور برسد

ضمنا نباید فراموش کرد که تقریباً در همه جلسات دفاع داوران پیشنهادهایی برای بهبود کار ارائه می دهند که اغلب نیز این پیشنهادها سودمند است؛ زیرا داور یا داوران از زاویه ای تازه به متن پایان نامه نگاه می‌کنند و ممکن است نکاتی از دید دانشجو و استاد راهنما پنهان مانده باشد که جلسه دفاع فرصت خوبی برای رفع آن‌هاست. از این رو، چنانچه تذکراتی برای ایجاد تغییرات در متن پایان نامه داده می‌شود باید از این نکات استفاده کرد و اشکالات مطرح شده را نوعی خرده گیری تلقی نکرد. در جلسه دفاع دانشجو باید کاملا آرام و خونسرد باشد و از دلهره و نگرانی بی مورد بپرهیزد. این جلسه خود نوعی تمرین یادگیری است و افراد حاضر در آن بیشتر مشتاق شنیدن یافته‌های و پژوهش انجام شده هستند و اگر پرسش یا نظری مطرح می‌شود به دلیل توجه به کاری است که انجام شده است. از سویی دیگر، بسیاری و از پرسش‌های مطرح شده در جلسه دفاع می‌توانند افق های تازه ای در ذهن پژوهشگر باز کنند و مسیرهای تازهای برای استمرار پژوهش. بگشایند. همچنین، باید به خاطر داشت که قرار نیست هیچ پژوهشی خود به تنهایی نقطه پایانی بر یک حوزه مطالعاتی محسوب شود و. عاری از هرگونه نقص و عیب باشد، به همین دلیل، نباید نگران پرسش‌های داوران و حاضران در جلسه بود و باید از دیدگاه‌های آنان. استقبال کرد. توصیه می‌شود دانشجویانی که در جلسه دفاع از پایان نامه خود حاضر می‌شوند، نکات مطرح شده را یادداشت کنند و به ترتیب، به آنها پاسخ گویند. پاسخ به این پرسش‌ها به معنای توجیه کاری که انجام شده نیست، بلکه به معنای تشریح نکاتی است که مبهم مانده ا است. مهمترین پرسش‌هایی که باید در این مرحله به آنها پاسخ داده شود، در جدول شماره ۷ آمده است.

جدول ۷. نکات مربوط به حضور در جلسه دفاع

حضور در جلسه دفاع

 

کلیدتوضیحات
تنظیم وقت ارائهآیا حجم مطالب برای ارائه در جلسه با وقت آن تناسب دارد؟
رویکرد روایی در ارائهآیا جلسه دفاع روایتی ساده از فرایند پژوهش شما و نکات مهم آن است؟
تجربه قبلی از جلسات دفاعآیا قبلاً در جلسه های دفاع دوستان خود شرکت کرده‌اید؟

 

برگزاری جلسه دفاع آزمایشیآیا قبل از جلسه اصلی، جلسه دفاع آزمایشی داشته اید؟

 

پیش بینی پرسش‌های داورانآیا از پرسش‌های احتمالی داوران و چگونگی پاسخ گویی به آنها آگاه هستید؟
فرصتی برای یادگیریآیا میدانید جلسه دفاع برخلاف عنوان آن محل دفاع نیست و فرصتی آموزشی است؟
استقبال از دیدگاه‌های داورانآیا میدانید دیدگاه‌های داوران آخرین فرصت برای اصلاح کار شماست؟
تأثیر روش ارائه بر امتیاز نهاییآیا میدانید چگونگی بیان مطالب در جلسه دفاع بخشی از مهارت‌های پژوهشی شماست
اطمینان از درستی ابزار لازمآیا قبل از جلسه از درستی ابزار ارائه مطالب اطمینان یافته اید؟

 

قدردانی از استادان و داورانآیا از همه کسانی که در این تحقیق به شما یاری رسانده اند تشکر کرده‌اید؟

پژوهشگر باید در گزارش تحقیق خود صادق، امین، منصف و بی طرف باشد. سوگیری در پژوهش به هر شکل و در هر مرحله که اتفاق افتد تنها پژوهشگر را از درک واقعیتها باز می دارد

پس از جلسه دفاع

جلسه دفاع آخرین مرحله در کار تدوین و نگارش پایان نامه نیست؛ زیرا معمولاً پس از آن دانشجو باید اقداماتی تکمیلی را انجام دهد. معمولاً در جلسه دفاع داوران از دانشجو می خواهند اصلاحاتی در متن پایان نامه اعمال کند. اگر حجم این اصلاحات کم باشد، فقط کافی است که استادان راهنما و مشاور اعمال اصلاحات را تأیید کنند؛ اما اگر موارد مطرح شده، کلی و اساسی باشد باید به تأیید مجدد استادان داور برسد. علاوه بر این، توصیه می‌شود دانشجویان مقاله ای از پایان نامه خود استخراج کنند و با انتشار آن امکان دسترسی افراد بیشتری را به پژوهش اجراشده و نتایج آن فراهم آورند. مهم ترین پرسش‌هایی که باید در این مرحله به آنها پاسخ داده شود، در جدول شماره ۸ آمده است.

جدول ۸٫ نکات مهم پس از برگزاری جلسه دفاع

پس از جلسه دفاع

 

کلیدتوضیحات
ثبت و ضبط دیدگاه‌های داورانآیا دیدگاه‌های شفاهی داوران را در جلسه دفاع بادقت ثبت کرده‌اید؟

 

اعمال آخرین اصلاحاتآیا میدانید پس از تحویل پایان نامه به کتابخانه دیگر امکان اصلاح آن را ندارید؟
استخراج مقاله از رسالهآیا می توانید حداقل یک مقاله ترویجی یا پژوهشی از متن اصلی استخراج کنید؟
شروع پژوهش‌های بعدیآیا دفاع از پایان نامه را پایان مسیر، یا آن را آغازی برای پژوهش‌های بعدی می دانید؟
مرور تجربه های بدست آمدهاگر دوباره این پژوهش را انجام دهید از چه کارهایی پرهیز خواهید کرد؟

 

ارزیابی واقع بینانه از کار خودآیا می توانید نقاط قوت و ضعف کار خود را به روشنی معرفی کنید؟

 

توصیه موضوع به دوستانآیا می توانید به دوستانتان موضوعی برای ادامه پژوهش خود توصیه کنید؟
مرور مهارت‌های کسب شدهآیا می توانید مهارت‌هایی را که هنگام اجرای این پژوهش آموخته اید، بازگو کنید؟
ارائه توصیه های کاربردیآیا میتوانید براساس نتایج پژوهش خود به افراد یا نهادهای مرتبط به این موضوع توصیه های کارشناسی ارائه کنید؟
استمرار موضوع در آیندهآیا می توانید این پژوهش را مبنای کارهای آتی خود قرار دهید؟

 

اخلاق پژوهش

 نگارش پایان نامه به‌عنوان نخستین کار پژوهشی جدی دانشجویان فرصت خوبی برای تمرین اخلاق پژوهش است. منظور از اخلاق پژوهش رعایت تمام نکات اخلاقی در حفظ حریم و حقوق افرادی است که به نحوی با پژوهش ما مرتبط هستند؛ مثلاً حقوق مؤلفانی که آثارشان را مطالعه کرده ایم، با استناد به آن آثار رعایت شود. در ضمن اطلاعات شخصی و محرمانه کسانی که به پرسشنامه تحقیق ما پاسخ گفته اند باید محفوظ و مخفی بماند. همچنین، صداقت در بیان یافته‌های پژوهش به همان ش کل که هستند، حتی اگر با پیش فرض ها و فرضیه های ما هم خوانی ندارند، جزء مصادیق اخلاق پژوهش است.

پژوهشگر باید در گزارش تحقیق خود صادق، امین، منصف و بی طرف باشد. سوگیری در پژوهش به هر شکل و در هر مرحله که اتفاق افتد تنها پژوهشگر را از درک واقعیتها باز می دارد. مهم ترین پرسش‌هایی که باید در این مرحله به آنها پاسخ داده شود، در جدول شماره ۹ آمده است.

جدول ۹. نکات مربوط به اخلاق پژوهش

اخلاق پژوهش

 

کلیدتوضیحات
امانت داری در استفاده از منابعآیا در استفاده از منابع و آثار دیگران کاملا امانت دار بوده اید؟

 

دقت در استناددهیآیا در استناد به منابعی که استفاده کرده‌اید دقت کافی داشته اید؟

 

قدردانی از دیگرانآیا به نقش همه کسانی که به شما کمک کردهاند اذعان کرده‌اید؟
رعایت ارزش های اخلاقیآیا در گردآوری داده‌ها اصول اخلاقی را مبنای کار قرار داده اید؟

 

انتقاد منصفانهآیا در انتقاد از آثار دیگران کاملا منصف و بی طرف بوده اید؟
صداقت در گزارش نتایجآیا در گزارش تمام یافته‌های پژوهش کاملا صادق و دقیق بوده اید؟

 

عدم سو گیری در تحلیل داده‌هاآیا در گردآوری و تحلیل داده‌ها سوگیری نداشته اید؟

 

عدم پیش داوری در تحقیقآیا نگران رد پیش فرض های خود نبوده اید و فقط به داده‌ها توجه داشته اید؟
رعایت حریم خصوصی افرادآیا اطلاعات محرمانه نمونه مورد آزمایش را کاملا محرمانه نگه داشته اید؟
احترام به جامعه پژوهشآیا مطمئن هستید پژوهش شما به آزردگی و رنجش جامعه پژوهش منجر نشده است؟

تعامل با استاد راهنما و سایر موارد

دانشجویان در اجرای پژوهش خود و تدوین پایان نامه از راهنمایی استاد راهنما و مشاوره استاد مشاور بهره‌مند می‌شوند. این وظیفه دانشجوست که با تدبیری منطقی بیشترین بهره را از دانش استادان راهنما و مشاور ببرد. یکی از مشکلات رایج در این تعامل عدم وجود تعریفی مشخص از هدایت و مشاوره پایان نامه است. به بیان دیگر، ممکن است برخی از دانشجویان تعریف واقع بینانه ای از نقش استاد راهنما و مشاور نداشته باشند. هدایت پایان نامه از سوی استاد راهنما الزاما به معنای حضور مستمر و گام به گام او در تمام جزئیات و تمام مراحل تحقیق نیست. بلکه استاد راهنما باید دانشجو را به مسیر درست پژوهش هدایت کند و او را از حرکت در مسیر اشتباه بازدارد. وظیفه دیگر استاد راهنما و مشاور طرح سؤالاتی است که ذهن دانشجو را به تکاپو و جنب و جوش بیشتر و مطالعه و جست و جوی گسترده تر در منابع ترغیب کند. مهمترین پرسش‌هایی که باید در این مرحله به آنها پاسخ داده شود، در جدول شماره ۱۰ آمده است.

جدول ۱۰. نکات مربوط به تعامل با استاد راهنما و سایر موارد

تعامل با استاد راهنما، مدیریت زمان و سایر موارد

 

کلیدتوضیحات
دیدگاه‌های استادان راهنما و مشاورآیا دیدگاه‌های استادان راهنما و مشاور را در کار خود اعمال کرده‌اید؟
مغتنم شمردن فرصت یادگیریآیا پژوهش را فرصتی ارزشمند برای یادگیری تلقی می کنید؟

 

پرهیز از اضطراب و نگرانیآیا از اجرای پژوهش لذت می برید یا آن را تکلیفی دشوار می پندارید؟

 

پرهیز از شتابزدگیآیا بیش از آنکه نگران یادگیری باشید به فکر دفاع از پایان نامه هستید؟
آمادگی ویرایش مجدد متنآیا اگر لازم باشد، برای ویرایش مجدد متن پایان نامه آمادگی دارید؟

 

مدیریت زمان در پژوهشآیا در طول ترم تحصیلی وقت کافی به پژوهش خود اختصاص داده اید؟
مستندسازی فرایند یادگیریآیا اندیشه ها و امور مربوط به پایان نامه را به دقت و با جزئیات مستند ساخته اید؟
مشورت در پایان نامهآیا با دوستان خود درباره موضوع پایان نامه صحبت می کنید؟

 

جلب مشارکت سایر استادانآیا علاوه بر استادان راهنما و مشاور از سایر استادان گروه و دانشکده راهنمایی خواسته اید؟

 

بازنگری در فرایند پژوهشاگر بخواهید دوباره پژوهش کنید، آیا همین مسیر را طی خواهید کرد؟

 

سخن پایانی

آشنایی با اصول و مبانی تحقیق علمی یکی از اهداف اصلی آموزش عالی در مقاطع تحصیلات تکمیلی (کارشناسی ارشد و دکتری) است. اجرای یک پژوهش مستقل و ارائه گزارش مفصل آن به‌صورت پایان نامه در مقطع کارشناسی ارشد و به‌عنوان رساله در مقطع دکتری، تمرینی است که در آن دانشجویان می‌توانند این اصول و مبانی را در عمل اجرا کنند. مهارت‌هایی که دانشجویان طی این مرحله می آموزند، مبنای فعالیت های پژوهش آنان در آینده خواهد بود. بر این اساس، نگارش پایان نامه فرصتی مغتنم برای آموزش این مهارت ها به شمار می آید. از این رو، لازم است استادان راهنما و مشاور طی این فرایند، آموزش های لازم را به دانشجویان ارائه کنند. اگر این آموزشها جامع و کاربردی باشد، هدف موردنظر از نگارش پایان نامه محقق خواهد شد. برای اطمینان از جامعیت این آموزش ها توجه به نکاتی پایه و بنیادی ضروری است؛ مثلاً، آنچه در اینجا آمد سرفصل مهم ترین نکاتی است که باید در این زمینه مورد توجه واقع شود. بدیهی است هریک از موارد مطرح شده، می‌تواند به تفصیل مورد بحث و بررسی قرار گیرند. با این حال به دلیل حجم مختصر مقاله حاضر امکان پرداختن به جزئیات هریک میسر نیست. برای مطالعه تکمیلی در این زمینه، خوانندگان می‌توانند به منابع این مقاله و آثار مشابه دیگر مراجعه کنند. گزیده‌ای از این آثار در بخش منابع و در پیوست مقاله برای مطالعه بیشتر علاقه مندان آمده است.

پی نوشت ها

۱٫ y.mansourian@gmail.com

  1. Dissertation
  2. Thesis or PhD Thesis
  3. Course and Research
  4. Research-based PhD
  5. Writing-up
  6. Supervisor
  7. Advisor
  8. Examiner
  9. Core Resources
  10. Citations
  11. Databases and Databanks
  12. Index Journals
  13. http://irandoc.ac.ir/
  14. http://thesis.irandoc.ac.ir/
  15. Thesaurus
  16. Literature Review
  17. Search Strategy
  18. Logical Operators/Boolean Logic: AND,OR, NOT
  19. “User Satisfaction” AND “Academic Libraries” AND “Reference Services”

منابع و منابعی برای مطالعه بیشتر

ابوالحسنی، محسن (۱۳۸۱). چگونه مقاله علمی بنویسیم و آن را به چاپ برسانیم، تهران: انستیتو پاستور ایران.

 ادریسی، محمدحسن (۱۳۸۲). آیین نگارش فارسی، اصفهان: انتشارات اردکان

 بود، میشل (۱۳۸۷). هنر تزنویسی: راهنمای نگارش تز دکتری و پایان نامه کارشناسی ارشد، ترجمه: عبدالحسین نیک گهر. تهران: توتیا.

 پریرخ، مهری و رحمت الله فتاحی (۱۳۸۴). راهنمای نگارش مرور نوشتارها و پیشینه پژوهش در حوزه های علوم انسانی و اجتماعی، تهران: نشر کتابدار.

چهرئی، علی (۱۳۸۶). اصول پایه نگارش مقالات علوم پزشکی، تهران: انتشارات پژواک علم آریا

حری، عباس و اعظم شاهبداغی (۱۳۸۵). شیوه های استناد در نگارشهای علمی: رهنمودهای بین المللی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران

حری، عباس (۱۳۸۵). آیین نگارش علمی، تهران: نهاد کتابخانه های عمومی کشور.

 خاکی، غلامرضا (۱۳۸۲). روش تحقیق با رویکردی به پایان نامه نویسی، تهران: بازتاب.

رووران، ژان کلود (۱۳۸۱). مهارت و روشها در نگارش پایان نامه‌های دانشگاهی، ترجمه: الله شکر اسداللهی، تبریز: انتشارات دانشگاه تبریز

سمیعی، احمد (۱۳۸۷). نگارش و ویرایش، چاپ نهم. تهران: سمت.

طوسی، بهرام (۱۳۸۲). راهنمای پژوهش و اصول علمی مقاله نویسی، چاپ دهم، مشهد: نشر تابران.

طوسی، بهرام (۱۳۸۳). هنر نوشتن و مهارتهای مقاله نویسی، چاپ هیجدهم، مشهد: نشر تابران.

فتوحی، محمود (۱۳۸۵). آیین نگارش مقاله علمی – پژوهشی، تهران: سخن.

۱۴. کاظمی، عباس (۱۳۷۹). چگونه تحقیق کنیم: راهنمای جامع تحقیق، نگارش و دفاع از پایان نامه‌های کارشناسی ارشد و دکترا، تهران: دانشگاه امام حسین (ع)

کالز، جان بی (۱۳۸۱). دست افزار نویسندگان: راهنمای اصول شیوانویسی، ترجمه: مهدی افشار، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی

کیوی، ریمون؛ لوک وان کامپنهود (۱۳۸۳). روش تحقیق در علوم اجتماعی، ترجمه: عبدالحسین نیک گهر، تهران: توتیا

موحد، ضیاء (۱۳۸۷). البته واضح و مبرهن است که … رساله ای در اثر نویسی، تهران: نیلوفر.

موسی پور، نعمت الله و سید حمیدرضا علوی (۱۳۸۵). نگارش علمی: راهنمای تدوین و نگارش مقاله، پایان نامه، رساله و گزارش پژوهش، کرمان: دانشگاه شهید باهنر کرمان

مهاجری، علیرضا (۱۳۸۶). مبانی روش تحقیق: تدارک مقاله های تحقیقی و پایان نامه‌های دانشجویی، ویرایش دوم، تهران: چاپار

نایب پور، محمد و ماهرخ بریری (۱۳۸۷). روش تحقیق و پایان نامه نویسی، تهران: مؤسسه تحقیقات و توسعه علوم انسانی

Karls, J. B. and Szymanski, R. (1990). The Writer’s Handbook: A Guide to the Essentials of Good Writing, Lincolnwood, Illinois, National Textbook Company.

Murray, R. (2002). How to Write a Thesis. Maidenhead, Open University Press.

 Murray, R. (2007). Writing for Academic Journals. Maidenhead, Open University Press

 University of Ottawa, Faculty of Graduate and Postdoctoral Studies (2009). Thesis Evaluation (Online) http://www.grad.uottawa.ca/default.aspx?tabid=1396 (accessed 12 December 2008)

پیوست: گزیده‌ای از راهنمای نگارش پایان نامه در دانشگاه‌های ایران و جهان

– راهنمای نگارش پایان نامه کارشناسی ارشد و رساله دکتری، دانشگاه علم و صنعت ایران،

http://www.iust.ac.ir/files/pga/pdf/guide to writing theses final2.pdf

– راهنمای نگارش پایان نامه، دانشگاه صنعتی امیرکبیر،

http://library.aut.ac.ir/faq/theses.htm

– شیوه نامه نگارش و تدوین پایان نامه رساله دانشجویی، دانشگاه تربیت مدرس،

http://www.modares.ac.ir/page/systems/index/research/tashvigh/not

– راهنمای نگارش پایان نامه، دانشکده پزشکی دانشگاه علوم پزشکی مشهد،

http://www.mums.ac.ir/medical/fa/Write Thesis

– راهنمای نگارش پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشکده پرستاری دانشگاه علوم پزشکی مشهد،

http://www.mums.ac.ir/nurse/fa/ms help tez nm

راهنمای نگارش پایان نامه، دانشگاه لستر انگلستان،

http: / / www2. le. ac. uk / offices / ssds / sd / ld / resources / writing / writing – dissertation

– راهنمای تدوین پایان نامه، دانشگاه میشیگان آمریکا،

http://www.wmich.edu/science/docs/dissguid.pdf

– راهنمای تدوین رساله دکتری، دانشگاه نیوساوت ویلز، استرالیا،

http://phys.unsw.edu.au/~jw/thesis.html

ارزیابی کیفیت محتوا

پیشنهاد پی اچ دی پروپوزال برای شما: